يادداشتى دربارهء يزد و كثه
اگر از روى نوشتهء اصطخرى و ديگر جغرافىنويسان ايرانى و عرب دربارهء ناحيهء كثه « 1 » قضاوت كنيم دليل موجهى داريم كه ادعا كنيم نام يا عنوان قديمى يزد يا ناحيهء عمدهء آن كته « 2 » بوده است . اصطخرى ( چاپ دوخويه ، مجموعهء كتابهاى جغرافياى عربى ، ص 125 ) در اين باب چنين مىنويسد : « 3 » « يكى از معروفترين شهرهاى كورهء اصطخر در مجاورت خراسان كثه است . كثه حومهء عمدهء يزد و ابرقوه است . . . » و سپس چنين ادامه مىدهد : « كثه ، شهر عمدهء يزد ، در كنار بيابان واقع است .
هوايش خوب و سالم است و مانند شهرهاى بزرگ داراى لوازم رفاه و راحت است . بخشهاى آن به خاطر حاصلخيزيشان زبانزد هستند ، و اسباب معيشت در آنجا ارزان است . خانهها را اغلب از گل ساختهاند ، و داراى سقف گنبدى مىباشند ( رجوع كنيد به ص 392 ) . قلعهء مستحكمى با دو دروازهء آهنين دارد كه يكى را باب ايزد ( انسان وسوسه مىشود كه واژهء را در جغرافياى بطليموس ، صورت تحريف شدهء تصور كند ، و البته اين در صورتى است كه گونه يا نسخه - بدل ايرانى ديگرى را كه « باب اندر » باشد مورد توجه قرار ندهد . ) و ديگرى را ، به سبب آنكه نزديك مسجد جامع شهر است ، باب المسجد گويند . مسجد شهر در حومه واقع شده است . آب شهر به وسيلهء قنات تأمين مىشود ، ولى در آنجا رودى هم هست كه از ناحيهء قلعه ( قلعة المجوس ، يا قلعهء زرد ) در نزديكى دهى كه معدن سربى در آنجاست سرچشمه مىگيرد . موضع آن جالب است ، و نواحى وسيع و حاصلخيزى دارد . ميوه در شهر و حومهء آن بقدرى فراوان است كه مازاد آن به اصفهان و ديگر جاها صادر مىشود . كوههايش از درختان و گياهان گونهگون پوشيده شده است كه به خارج نيز صادر مىشود . در خارج از شهر محلهاى است كه خانهها و بازارهاى زيبا دارد . » « ابن حوقل ( به اهتمام دوخويه ، جلد دوم ص 181 ؛ نيز مقايسه كنيد با جلد دوم ، ص
هامش
( 1 ) .Kathah( 2 ) .Kata( 3 ) . عين نوشتهء اصطخرى در مسالك الممالك به شرح زير است :
و من اجل المدن التى بكورة اصطخر ممايلى خراسان كثه . و هى حومة يزد و ابرقوه . . . و اماكثه فهى حومة يزد ، فانها مدينة على طرف المفازة و لها طيب هواء البرية و صحته و خصب المدن الجلية . و لها رساتيق تشتمل على خصب ، و رخص و الغالب على ابنيتها آزاج الطين ، و لها مدينة محصنة بحصن . و للحصن بابان من حديد يسمى احدهما باب يزد ، و الآخر باب المسجد لقربه من الجامع . و جامعها فى الربض . و مياههم من القنى الا نهرا لهم يخرج من ناحية لقلعة من قرب قرية فيها معدن انآنك . و هى نزهة جداولها رساتيق عريضة خصبة و هى ورساتيقها كثيرة الثماره يفضل لكثرتها ما يحمل الى اصبهان و غيرها و جبالهم كثيرة الشجره و النبات التى يحمل منها الى الآفاق و خارج المدينة ربض يشتمل على ابنية و اسواق تامة العمارة .