كارهاى درخشان كوروش ، مؤسس سلسلهء هخامنشى ، كه با فتوحات شگرف خويش آسيا را تسخير كرد ، و ديگر پيروزيهايش چنان هالهاى بر گرد خاطرهء او افكنده است كه گاه دشوار است حوادث دوران سلطنت وى را ، آن طور كه واقعا بوده است ، در نظر آوريم ، و حقايق را از افسانههايى كه بر گرد نام او تنيده شده است جدا سازيم . اين امر تا حد زيادى ناشى از اين اشتباه قديمى است كه كوروش را با كيخسرو يكى گرفتهاند ، و اين چيزى است كه هنوز هم دل هر ايرانى خواستار آن است . براى شرحهاى خواندنيى كه هرودوتوس و گزنوفون ، و ديگر نويسندگان قديم از جوانى كوروش نوشتهاند ، هر اندازه ارزش قائل شويم ، در اين نكته ترديد نيست كه بالا رفتن وى از نردبان قدرت زمانى آغاز شد كه آستياگس « 1 » را شكست داد ، و امپراتورى ماد را قبل از 550 پيش از ميلاد برانداخت 1 .
آنگاه فاتح ماد بركرزوس « 2 » و سرزمين ليديه « 3 » غلبه يافت ؛ يونيا « 4 » ، لوكيا « 5 » ، و كاريا « 6 » را در مغرب به زير فرمان آورد ؛ قسمتى از ناحيهء هندوكش « 7 » را در مشرق متصرف شد ؛ و سرانجام شهر مغرور بابل « 8 » را به زانو درآورد ، و به اين طريق
هامش
( 1 ) . منظور همان ايشتوويگو ، آخرين پادشاه ( 584 - 550 ق . م ) سلسلهء ماد است ، كه به دست دخترزادهء خود ، كوروش كبير شكست خورد . م
( 2 ) .Croesus، پادشاه ( 560 - 546 ق . م ) ليديه . ثروت عظيمى كه از معادن قلمرو خود و از داد و ستد با همسايگان گردآورده بود ضرب المثل است . م
( 3 ) .Lydia، سرزمينى قديمى در مغرب آسياى صغير . ليديه از لحاظ ثروتمندى ضرب المثل ، و سارد ( پايتخت آن ) بسيار آبادان بود . گويند نخستين بار در اينجا ضرب سكه انجام گرفت . پس از شكست كرزوس از كوروش كبير ، سرزمين ليديه ضميمهء شاهنشاهى ايران شد . م
( 4 ) .Ionia، ناحيهء يونانى قديم آسياى صغير ، كه باريكهء ساحلى غرب تركيهء حاليه و جزاير مجاور آن را در درياى اژه شامل بود . دوازده شهر عمده داشت . در 545 ق . م به تصرف ايران درآمد . م
( 5 ) .Lycia، كشور باستانى ، در قسمت شمال غربى آسياى صغير ، كنار مديترانه . م
( 6 ) .Caria، ناحيهء باستانى در قسمت جنوب غربى آسياى صغير . اين ناحيه اكنون در قسمت آسيايى تركيه قرار دارد . كاريا مركز شورش ساكنين يونيا در 499 ق . م بود كه منجر به جنگهاى ايران و يونان گرديد . م
( 7 ) . رشته كوهى در آسياى مركزى كه بيشتر آن در قسمت شمال شرقى افغانستان واقع است ، و از طرف مشرق تا پاكستان امتداد دارد . گردنههاى بسيار بلندى از آن مىگذرد كه معبر فاتحين هند بوده است . م
( 8 ) . شهر قديم بين النهرين ، كنار فرات ، به فاصلهء 88 كيلومترى جنوب بغداد كنونى . از 000 ، 4 سال قبل از ميلاد وجود داشت . در دورهء حموربى پايتخت امپراتورى بابل شد . بعدها پايتخت كلده يا امپراتورى نوين بابل گشت . در 539 ق . م كوروش كبير آن را متصرف شد . م