اين راز تا حدى ديگران بر من پيش قدم هستند . جغرافيادان يونانى ، ايسيدوروس خاراكسى ، كه در قرن اول ميلادى از همين راه گذشته و به ماد رفته است ، و يادداشتهاى مفصلى از سياحت خود برداشته و تحت عنوان « پاسگاههاى پارتها » به چاپ رسانيده است ، از كنگاور به اسم كنكوبار نام برده و به معبد آن كه متعلق به آرتميس است ، اشاره كرده است . گفتار موجز وى در اين باب چنين است :
« در سه سخونى « 1 » ( حدود 13 يا 14 كيلومتر ) مرز ماد عليا شهر كنكوبار قرار دارد ، و در آن معبد آرتميس است . در سه سخونى اينجا بازيگربان « 2 » است كه محل گرفتن خراج راه مىباشد . از آنجا به فاصلهء چهار سخونى به سوى آدراپانان « 3 » ، قصرى در ناحيهء باتانا « 4 » ( - اكباتانا ) 21 است ، و اين قصر را تيگرانس « 5 » ، پادشاه ارمنستان ، ويران كرد . در دوازده سخونى آنجا باتانا ( يا اكباتانا ) ، پايتخت ماد ، خزانه و معبدى واقع است كه در آن مدام قربانى به آنائيتيس « 6 » تقديم مىكنند . بعد از آن سه روستاست كه در هر يك توقفگاهى قرار دارد » .
بنابراين معبد ويران كنگاور معبد خاص اردويسور ناهيد ، ايزد آبهاست .
موقعيت كنگاور براى ساختن پرستشگاهى جهت اين ايزد موقعيت مناسبى بوده است ، زيرا در ميان خود قصبه آبشار كوچكى است كه آبهايش را به ميان دشت مىريزد ، و پس از آبيارى آنجا به رود گاماساب مىپيوندد ، و از اينرو مىتوان آن را با كلمات خود اوستا وصف كرد آنجا كه گويد :
اهورامزدا به اسپنتمان زرتشت گفت از براى من اى زرتشت اسپنتمان اين اردويسور ناهيد را بستاى . كسى كه به همه جا گسترده ؛ درمان بخشنده ، دشمن ديوها ، ( و ) مطيع كيش اهورايى است . سزاوار است كه ستودهء جهان مادى گردد ؛ سزاوار است كه در عالم مادى وى را نيايش كنند . مقدسى كه جان افزاست ، مقدسى كه فزايندهء گله و رمه است ؛ مقدسى كه فزايندهء ثروت است ؛ مقدسى كه فزايندهء مملكت است 22 .
نظر من كه معبد را از عهد هخامنشى مىدانم و معتقدم كه به وسيلهء اردشير دوم بنا
هامش
( 1 ) .schoeni( 2 ) .Bazigarban( 3 ) .Adrapanan. احتمالا محل ده اسدآباد كنونى است .
( 4 ) .Batana( 5 ) .Tigranesمعروف به تيگرانس كبير ( 140 - 55 ق . م ) ، شاه ( 95 - 55 ق . م ) ارمنستان . وى گروگان ارامنه نزد مهرداد دوم اشكانى بود ، ولى با واگذارى مقدارى اراضى مرزى سرزمين ماد ، آزادى خود را بازخريد . پس از وفات مهرداد ، ( 88 ق . م ) ، از ضعف دولت اشكانى استفاده كرد ، و زمينهايى را كه واگذار كرده بود بازگرفت . بعلاوه سرزمين ماد را مورد تاخت و تاز قرار داد و آن را غارت كرد . م
( 6 ) .Anaitis