و اين درها با صفحات مفرغى بزرگى پوشانده شده است كه صيقل يافته و زراندود شده است . در برابر در بزرگ مسجد نهرى از زير طاقهاى سنگى جريان دارد . در ميان اين ساختمان چشمهء بزرگى ديده مىشود كه از زمين نمىجوشد بلكه چشمهاى است مصنوعى زيرا آب چشمه را موافق دلخواه از يك دهانه جارى و از دهانهاى ديگر خالى مىكنند . طول چشمه صد قدم و عرض آن همين اندازه و عمقش در وسط شش پا ( فوت ) است و در اين نقطه سكوئى بر روى شش ستون يا پايه از صافترين مرمرها ساخته و قسمت داخلى و خارجى آنها را كندهكارى كردهاند . اين بنا بسيار كهن است اما سكو را تازه ساخته و پلى براى عبور از كنار چشمه به سكو بنا كردهاند . در اين چشمه زورقى زيبا به شكل « بوسنتور » « 1 » ديده مىشود كه سلطان شيخ اسماعيل به هنگام كودكى با چهار پنج تن از اميران سوار آن مىشده ( هنوز هم اين كار را مىكند ) و در چشمه به پارو زدن مىپرداخته است .
بيش از اين در اينباره سخن نمىگويم و به ذكر دو درخت تناور نارون مىپردازم كه در زير هركدام يكصد و پنجاه تن مىتوانند بايستند و در آنجا مردم جمع مىشوند و به وعظ و خطابه و اعلام و طرح مسائل دينى مربوط به آيين جديد صفويان مىپردازند . « 2 »
واعظان عبارتند از دو تن از مجتهدان اين مذهب كه يكى از ايشان چنان كه بسيارى از مردم مىگويند مسائل دينى را به سلطان شيخ اسماعيل تعليم داده است و ديگرى در محل حاضر مىشود و بدقت مراقب مجلس وعظ است و مردم را به كيش نو درمىآورد .
تبريز نيز داراى دژى زيباست كه در مشرق شهر و در دامنهء تپهاى قرار دارد اما غيرمسكون است . جز كاخى باشكوه اتاقى ندارد . قسمتى از اين كاخ را در درون تپه ساختهاند و ديدنش سخت مايهء حيرت است ، چنان كه از شرحى كه خواهم داد درخواهيد يافت . اين كاخ بسيار بلند است و نيمى از آن يكپارچه به نظر مىرسد . در
هامش
( 1 ) .bucentaurسر زورق را گويند كه نيمى از آن به شكل انسان و نيمى به شكل گاو نر ساخته باشند . - م .
( 2 ) . در اينجا مترجم انگليسى ، گرى ، اشارهء مختصرى به اصول عقايد شيعه مىكند كه چون براى خوانندگان فارسىزبان كمترين سودى ندارد از ترجمهاش چشم پوشيدم . - م .