از مرند ، محل كوچك ديگرى است به نام صوفيان « 1 » كه در دشت تبريز در دامنهء كوهى قرار دارد : روستايى است زيبا و جوى و باغ فراوان دارد .
از صوفيان كه بگذريم مىرسيم به شهر بزرگ و باشكوه تبريز كه مقر داريوش شاه ايران بوده - بعدها به دست اسكندر كبير مغلوب و مقتول شد - و پيوسته تختگاه شاهان ايران آنجا قرار داشته است . سلطان حسن بيگ و پس از او پسرش يعقوب سلطان در اينجا مىزيستند .
به نظر من محيط اين شهر بزرگ « 2 » نزديك به بيست و چهار ميل است و مانند ونيز بارو ندارد . داراى كاخهاى بزرگى است كه يادگار شاهانى است كه بر ايران فرمانروا بودهاند و خانههاى باشكوه بسيار دارد .
دو رود از ميان تبريز مىگذرد و در نيم ميلى بيرون از شهر به سوى مغرب
هامش
( 1 ) . صوفيان بر كرانهء آقچاى از شعبههاى رود ارس و بر سر راهى قرار دارد كه مستقيما به تبريز مىرود .
( 2 ) . توريزTaurisيا چنان كه اكنون خوانده مىشود تبريز را غالبا همان اكباتانEcbatana[ - هگمتانه ، همدان امروز كه هيچ ربطى به تبريز ندارد ] مىدانند . كينير [ در عصر فتحعلى شاه ] مىنويسد : « ايرانيان زبيده زن نامدار هارون الرشيد را بانى آن شهر مىدانند ، اما چون بهطور كلى در مورد تاريخ شهرهاى خود بسيار جاهلند هرگونه اطلاعى كه از ايشان بدست آيد كمتر مورد اعتماد تواند بود . در اينكه تبريز اقامتگاه مورد علاقهء هارون الرشيد بوده است جاى ترديد نيست ، هرچند نتوان او را در واقع بنيانگذار تبريز دانست ؛ احتمال دارد كه به ميزان معتنابهى در پيشرفت و آراستن آن كوشيده باشد . تبريز در زمان شاردن يكى از بزرگترين و پرجمعيتترين شهرهاى مشرقزمين بود . بنا به نوشتهء آن جهانگرد عدهء ساكنانش پانصد هزار بود . اما هيچ شهر بهقدر تبريز دچار ويرانى و غارت ناشى از جنگ نشده است . از آنجا كه در مرز امپراتوريهاى متخاصم قرار گرفته است بتناوب در دست تركان و تاتاران و ايرانيان بوده و هشت نوبت مختلف دست به تسخير و غارتش گشودهاند . و اما ويرانيهاى آن به سبب زلزلههايى است كه در مواقع مختلف باشكوهترين بناهايش را با خاك يكسان كرده است .
« اكنون جمعيت تبريز بيش از سى هزار تن نيست و بر روى هم يكى از بينواترين شهرهايى است كه در ايران ديدهام . تبريز در دشتى پهناور در دامنهء كوهى و بر كنار رودى كوچك قرار دارد كه آبش به مصرف زراعت مىرسد . تبريز با ديوارى مخروبه محصور است و تنها ساختمان مناسبى كه در آن ديده مىشود سربازخانهاى است كه شاهزاده براى سپاه خود ساخته است . خرابههاى شهر قديم بسيار وسيع و پست و ناچيز است و عبارت است از تودهء درهم و برهمى از ديوارهاى كهن خشتى » .
بنا بر رصد آقايان اعضاى « ميسيون » عرض جغرافيايى تبريز 38 درجه و 10 دقيقهء شمالى و 46 درجه و 37 دقيقهء شرقى است » .
از زمان كينير بر جمعيت و ميزان تجارت تبريز بسيار افزوده شده است و علت اين امر تا حدى آن است كه با روسيه ارتباط دارد . جمعيت كنونى [ سال 1870 م . ] تبريز تقريبا هشتاد هزار تن است .