مستقل بود و بر قسمتى از اين ناحيه فرمانرواى بتليس « 1 » حكومت مىكرد و او پس از چندين سال كه حشمت اوزون حسن را مشاهده كرد فرمان وى را گردن نهاد .
چون در آن روزگار سپاهيان عثمانى به فرماندهى محمد دوم - ترك بزرگ « 2 » - بيش از پيش كر و فر مىكردند و عظمت قواى عثمانى چشمهاى مردم آسيا و اروپا را خيره كرده بود اوزون حسن همان كارى را كرد كه شاهان بزرگ مىكنند . اين پادشاهان چون مىبينند سلطان گستاخ و ماجراجوى ديگرى در جنگ پيشرفت كرده است به ديدهء غيرت در كار او مىنگرند . اوزون حسن نيز از بيم آنكه مبادا قدرت عظيم آل عثمان بنياد پادشاهى ايران را ويران كند ، پيمان يگانگى و رشتهء خويشاوندى با كالويوحنا « 3 » امپراتور طرابوزان استوار كرد . دخترش دسپينا را به زنى گرفت مشروط بر آنكه در كيش نصارى باقى بماند . اين امپراتور يكى ديگر از دختران خود را به عقد لرد نيكولو كرسپو ، دوك آرشيپل « 4 » ، درآورده بود و از اين دو چهار دختر بوجود آمده بودند كه بعدها با عزت و احترام با چهار تن از نجيبزادگان طراز اول ونيز ازدواج كردند . از يكى از آنان به نام
هامش
( 1 ) . بتليسBitlisيا به ارمنى پنگشPangeshتقريبا در وسط راه ميان دياربكر و وان قرار دارد و در اينجا بود كه سلطان سليمان قانونى [ و به قول مترجم انگليسى و ديگر مورخان اروپايى سليمان محتشمSolyman]the Magnificentدر 1535 م . [ 941 / 942 ه . ق . ] شكستى فاحش يافت . در اينباره كينيرKinneirچنين مىنويسد : « شهر در سراسر قسمت اعظم دره امتداد دارد . خانهها به طرز روتنوزRutnuz[ ؟ ] از همديگر قرار دارد . دژ بر فراز كوهى بلند ساخته شده است كه دشت را از جانب مغرب محدود مىكند . جمعيت شهر و روستاهاى مجاور بالغ بر بيست و شش هزار نفر و مركّب است از كردان و تركان و ارمنيان و سوريائيان .
ارمنيان چهار كليسا و چهار دير دارند و بر روى هم در آنجا بيش از غالب ممالك اسلامى از آزادى برخوردارند و با آنان با احترام بيشتر رفتار مىشود . زمينهاى اطراف بتليس بسيار بارور است و انواع غلات در آنها به عمل مىآيد مانند پنبه و شاهدانه و برنج و زيتون و عسل و دنبلان و قارچ . در حوالى بتليس شن و سنگريزه فراوان و كوههاى آن ديار پر است از شير و گرگ و خرس . معادن سنگ سرخ و سفيد نيز به فاصلهء كمى از شهر كشف شده است . »
( 2 ) . فرنگيها مىگفتند ترك بزرگ ولى ما مىگفتيم سلطان ترك . ( نوايى )
( 3 ) .Calo Johannes( كه در متنCaloianeنوشته شده است ) يا يوحناى سياه( Black John )برادر داوود آخرين امپراتور مسيحى طرابوزان از خاندان نجيب كمننىComneniاست و او آخرين فرد اين سلسله است . طرابوزان در سال 1461 [ 865 / 866 ه ] به دست محمد دوم سلطان عثمانى افتاد . اوزون حسن پيش از آنكه به سلطنت رسد و هنگامى كه هنوز امير دياربكر بود دسپينا را به زنى گرفته بود .
( 4 ) . ر . ك . صفحهء 202 .