رسيد ) و بيش از سى سرباز و دژى كوچك نداشت با اين همه بعدها به چنان شوكت و عظمتى رسيد كه بر سر امپراتورى تمام آسيا با آل عثمان درافتاد ، همان خاندانى كه در روزگار سلطان محمد دوم « 1 » بلاى جان مردم مشرقزمين شده بودند .
و اما در اينجا به اختصار تمام در بيان شيوهاى خواهم كوشيد كه اوزون حسن به كار بست و به سلطنت رسيد ، يعنى دليرى و زيركى او ، چه اين سخنان را شايستهء بازگفتن به ملت خويش مىدانم . زيرا در ميان تمام پادشاهان مشرقزمين كه ، از زمان شكست ايرانيان و انتقال حكومت آنان به يونانيان ، به جهاندارى رسيدهاند هيچ يك فر و شكوه داريوش ويشتاسپ و اوزون حسن را نيافتهاند . اگر بخت با او در نبرد دوم وى با عثمانيان كه در « ترجان « 2 » » اتفاق افتاد يارى كرده بود - همچنانكه در نخستين نبرد او با عثمانيان در كنار رود فرات سازگارى نموده بود « 3 » - شك نيست كه با اين دو پيروزى خويشتن را سرور آسيا و مصر گردانده بود . اما دريغا كه پارهاى از پادشاهان مشرقزمين با همهء توانايى و هوشمندى كه آنان را بوده است مورخانى نداشتهاند كه در ستايش و بزرگداشت كارهايشان بكوشند « 4 » زيرا مىبينيم كه در ميان سلاطين مصر و شاهان ايران جنگاورانى نامور بودهاند كه نه تنها با پادشاهان بربر « 5 » جنگجوى نامبردار عهد باستان پهلو مىزدهاند ، بلكه با فرماندهان
هامش
قرهقوينلو و آققوينلو بودند و اين دو طايفه با هم رقابت داشتند . سلسلهاى كه اوزون حسن بنياد نهاد يعنى آققوينلو ، بايندريه نيز خوانده شده است و دوران اعتبار آنان از روزگار فرمانروايى تيمور آغاز مىگردد كه در ارمنستان و بين النهرين اقطاعاتى براى آققوينلو معين كرده بود . [ برادر اوزون حسن ، جهانگير بود . نوائى ]
( 1 ) . محمد دوم نخستين سلطان عثمانى است كه از 1450 - 1481 م . [ 853 / 886 ه . ق . ] سلطنت كرد .
[ نخستين سلطان عثمانى عثمان اول است 699 - 726 - م . ]
( 2 ) . در متنTabeada، در تواريخ فارسى همهجا اسم اين ناحيه را ترجان نوشتهاند . - م .
( 3 ) . رجوع شود به مقدمهء اين سفرنامه . - م .
( 4 ) . اين مطلب كه در آن زمان شاهان ايران شاعران يا مورخانى نداشتند كه در ستايش اعمال ايشان بكوشند نابجاست ، زيرا باصطلاح دوران باشكوه ادبيات فارسى در شرف انقضا بود و دو تن از آخرين شاعران بزرگ ، جامى و هاتفى جامى ، در دربار ابو سعيد و جانشين وى حسين ميرزا [ يا سلطان حسين بايقرا ] نوادگان روشنفكر تيمور شهرت يافته بودند . هاتفى متوفى در 1522 م . [ 928 / 929 ه . ق . ] مهمترين منظومهاش را در ستايش پيروزى شاه اسماعيل بر ازبكان سروده است كه در سال 1514 م . [ 919 / 920 ه . ق . ] اتفاق افتاد .
دو مورخ بزرگ يعنى مير خواند و خوند مير نيز در اين روزگار مىزيستهاند . - م .
( 5 ) . مراد از بربر ، چنان كه مىدانيم ، مردم غيريونانى بوده است . - م .