اصحاب خود رو كرد و فرمود : بدانيد كه اگر اجازه سخن گفتن داشتند ، به شما خبر مىدادند كه : « بهترين توشه ، تقوا است . » « 1 »
شرح : « المحالّ » جمع محلّ است و در بعضى نسخهها به اشتباه « المجال » آمده است ؛ « مقفرة » خالى ؛ « الفرط » پيشرو . كلام امام عليه السّلام روشن است و بدون نياز به تفسير ، معناى خود را مىرساند . البته تنها كسانى پند و عبرت مىگيرند كه « در نهان از خداى بخشنده بترسند و با دلى توبهكار [ باز ] آيند . » « 2 »
بخش دوم كلام امام عليه السّلام : « اگر اجازه سخن گفتن داشتند ، به شما خبر مىدادند » « 3 » مانند سخن پيامبر به كشتگان مشركان در بدر است كه فرمود : « اى اهل چاه ، اى عتبة بن ربيعه ، اى شيبة بن ربيعه ، اى امية بن خلف و اى ابا جهل بن هشام ! من وعده پروردگارم را راست يافتم . آيا شما نيز وعده پروردگارتان را حق يافتيد ؟ » مسلمانان گفتند : اى رسول خدا ، آيا با گروهى سخن مىگوييد كه هم اكنون مردارى بيش نيستند ؟ حضرت پاسخ فرمود :
« شما شنواتر از آنان به آنچه مىگويم نيستيد ، ولى آنان توان پاسخ گفتن به من را ندارند . » « 4 » ممكن است پرسيده شود آيا روايت ياد شده معارض با اين
هامش
( 1 ) .. . . فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوىبقره / 2 : 197 .
( 2 ) .مَنْ خَشِيَ الرَّحْمنَ بِالْغَيْبِ وَ جاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍق / 50 : 33 .
( 3 ) . ابو درداء شنيد كه مردى درباره جنازهاى مىگويد : اين كيست ؟ گفت : [ اين ] تويى و اگر تو را خوش نمىآيد ، منم . زنى پشتسر جنازهاى مىگريست و مىگفت : پدر جان ! روزى را به مانند امروز نديدم . امام حسن عليه السّلام اين سخن را شنيد و فرمود : پدرت نيز مانند چنين روزى را نديده بود . شرح نهج البلاغه ، ابن ابى الحديد ، ج 18 ، ص 323 .
( 4 ) . الكامل في التاريخ ، ابن اثير ، ج 2 ، ص 129 ؛ صحيح بخارى ، ج 2 ، ص 101 ؛ فتح البارى ، ج 7 ، ص 235 .