شرعى در موارد مشتبه و غير قطعى الغا مىشوند . پيامبر خدا فرمود : « حدود را در موارد شبهه برچينيد . . . كه خطاى حاكم در موارد گذشت بهتر از خطاى او در موارد كيفر است . » « 1 »
( و لا يدعونّك ضيق أمر لزمك فيه عهد اللّه إلى طلب انفساخه به غير الحقّ ) بر راه حق استوار باش و از آن نگريز كه پيامد بىتوجهى به حق زيانبار و سخت است ؛ هرچند تلخ و سنگين باشد . ( و أن تحيط بك من اللّه فيه طلبة ) ضمير « فيها » به « ضيق الامر » بازمىگردد . هيچ راه فرارى از كيفر بىتوجهى به حق وجود ندارد و به راستى چگونه و به كجا مىتوان از خدا فرار كرد . ( لا تستقيل فيها دنياك و لا آخرتك ) ضمير « فيها » به « طلبة » بازمىگردد . اين بند در برخى نسخهها به صورت « لا تستقبل » آمده كه اشتباه است . خداوند درباره پايبندى به حق بازخواست مىكند و در صورت مخالفت با آن كيفر مىدهد . بنابراين بهتر است كه در هرحال از حق رو نگردانى و با شهامت در هرحال از راه اطاعت درآيى .
( إيّاك و الدّماء و سفكها به غير حلّها فإنّه ليس شيء أدعى لنقمة . . . ) نهى از كشتن انسانها نياز به دليل و برهان ندارد و همه مردم در زشتى اين كار اتفاقنظر دارند . بنابراين آيات و رواياتى كه از اين كار نهى مىكنند ، درصدد يادآورى
هامش
( 1 ) . « ادراوا الحدود بالشبهات ما استطعتم . . . فان الامام يخطى فى العفو خير من ان يخطى فى العقوبة » المبسوط سرخسى : 7 / 98 ؛ مسالك الافهام : 14 / 391 ؛ الخلاف : 2 / 146 ؛ الفقيه : 4 / 74 ؛ سنن ابن ماجه :
2 / 850 ح 2545 ؛ سنن ترمذى : 2 / 439 ح 1747 و 4 / 25 ح 1424 ؛ السنن الكبرى : 7 / 360 و 8 / 238 و 10 / 250 ؛ المستدرك حاكم : 4 / 384 ؛ كنز العمال : 5 / 305 ح 12971 ؛ مجمع الزوائد :
10 / 295 ؛ المصنف ابن ابى شيبة : 5 / 511 ح 28493 ؛ فتح البارى : 12 / 262 ؛ عون المعبود :
12 / 65 ؛ تحفة الاحوذى : 4 / 573 و 574 ؛ فيض القدير : 1 / 227 و 6 / 453 .