زشت است كه به همه يا گروهى از مردم آسيب مىزند . پيامبر در اين روايت به دو گونه سنت اشاره كرده است : « هركس سنت نيكى بر جاى گذارد ، پاداش همه عاملان به آن را خواهد داشت و هركس سنت زشتى بر جاى گذارد ، گناه همه عاملان به آن را خواهد داشت . » « 1 » امام كارگزارش را برحذر مىدارد كه عادات نيك در بين مردم را تغيير ندهد . فقها از اين نوع عادات با عنوان بناى عقلا ياد مىكنند و مىگويند كه شريعت خداوند همه موارد مصلحت را دربر مىگيرد . خداوند نيز در آيه زير به پيامبر فرمان مىدهد كه به همه كارهاى نيك مرسوم بين مردم فرمان دهد : « گذشت پيشه كن و به [ كار ] پسنديده فرمان ده و از نادانان رخ برتاب . » « 2 »
عرف و عادات مردم از ديرباز داراى قدرت و نيروى ويژهاى در جوامع بودهاند . امروزه نيز عرف يكى از منابع دانش حقوق و قضاوت در فقه اسلامى به شمار مىرود . اين منبع بهويژه در بخش معاملات مانند خريد و فروش و اجاره و . . . به كار مىآيد . ازاينرو مىتوان عرف و عادات مردم را مكمل قواعد شرع دانست و نزد حقوقدانان نيز منبعى براى قوانين عرفى جامعه بهشمار رفته و دولتها با زور و قدرت ، آنها را پياده و اجرا مىكنند .
اسلام تنها در صورتى آنها را تأييد مىكند كه خير و مصلحت داشته باشند .
هامش
( 1 ) . « من سن سنة حسنة كان له اجر من عمل بها ، و من سن سنة سيئة كان عليه مثل وزر من عمل بها » سنن دارمى : 1 / 140 ح 512 ؛ الكافى : 5 / 9 ح 1 ؛ مجمع الزوائد : 1 / 168 ؛ حاشية رد المختار : 1 / 62 ؛ السنن الكبرى ، بيهقى : 4 / 76 ح 17532 ؛ روضة الطالبين : 1 / 73 ؛ تهذيب الاحكام : 6 / 124 ؛ صحيح ابن خزيمة : 4 / 112 ح 2477 ؛ الهداية : 12 ؛ الفصول المختارة : 136 .
( 2 ) .خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَاعراف / 7 : 199 .