ثروتمندى راه ميانهروى در پيش مىگيرد و گاه تهيدستى در پى كسب روزى به افراط و زيادهروى مىگرايد . هررخدادى در اين جهان از تدبيرى حكيمانه پيروى مىكند و تلاش تنها ، براى دستيابى به هدف كافى نيست ؛ همانگونه كه توكل به خدا نيز به تنهايى بسنده نيست و بايد كار و تلاش كرد .
( و أكرم نفسك عن كلّ دنيّة و إن ساقتك إلى الرّغائب . . . عوضا ) ثروت را از هر راهى جستجو نكن و كرامت خود را براى آن از دست نده كه كرامت به هيچ بهايى فروخته نمىشود و انسان بدون آن فاقد ارزش است . برخى مردم كرامت را كالايى فروختنى مىانگارند و پول و ثروت را از هرراهى مىجويند . ( و لا تكن عبد غيرك و قد جعلك اللّه حرّا ) اين بند به شرح و تفسير عبارت « اكرم نفسك » پرداخته است . كرامت و آزادگى هردو حقيقتى يكسان و برخواسته از ذات انسانيت آدمى است . كرامت و آزادگى از راه خريد يا تلاش به دست نيامده است تا آن را به شيوهاى مشابه از دست دهيم ؛ بلكه در راه آن بايد از جان نيز درگذريم . آزادگى به معناى آزادى مطلق و بىبندو بارى نيست ؛ بلكه به معناى هميارى و همبستگى همه افراد جامعه در راه نيكوكارى است و اينكه هركس در اين دايره ، اجازه فعاليت و اختيار گزينش را دارد و تنها با نقض آن است كه زمينه مقابله و برخورد با او از سوى نيرويى بازدارنده و دادگر فراهم مىآيد .
( و ما خير خير لا ينال إلّا بشرّ ) « ما » در اينجا از نوع استفهام انكارى است .
امام مىگويد كه همه آثار و لوازم كار حرام نيز حرام است . بنابراين هدف هرگز وسيله را توجيه نمىكند . ( و يسر لا ينال إلّا بعسر ) ثروت وسيله آسايش زندگى و تهيدستى ، مايه سختى آن است ؛ اما سختى تهيدستى بسى كمتر از
در سايه سار نهج البلاغه ( في ظلال نهج البلاغة ) ( فارسى ) — صفحة 243
مساهمون: محمد جواد مغنية
ص٢٤٣