( 1 ) [ معاويه ] نامهاى سپيد نزد او فرستاد و پاى آن نامه مهر كرد و گفت : هر چه مىخواهى طلب كن . قيس از او هيچ چيز به جز امان براى خود و همراهانش نخواست . » [ 2 ] ( آفرينش و تاريخ ، 5 ، 247 ) .
607 ) صفت مذلّ المؤمنين بر امام حسن دادن به اعتبار اينكه امام دست صلح به سوى معاويه دراز كرده نشانگر بىاطّلاعى اشخاصى از قبيل سفيان بن الليل است از وسعت جهانبينى و قدرت ژرف و عميق امام در تشخيص راه قيام عليه ظلم ؛ چرا كه خود امام به شهادت اكثر مورّخين ( از جمله قيام الحسن تأليف ابراهيم بن محمّد بن هلال ثقفى ) از بزرگترين شخصيتهاى تاريخ اسلام است در اقدام به قيام السيف و سازندهء زمينهء عينى حماسهء عاشورا ، « . . . لكن آنچه در تحليل امام ، بسيار دقيق است شناخت طبيعت زمان و عناصر غالب است كه امام با مسلح بودن به اين شناخت ، نگريست كه هم اكنون بايد بكوشد تا واقعيت معاويه و بنى اميّه و كينجويى باطنيشان را نسبت به اسلام بر ملا كند ، و حقيقت مغلوب را براى مقاومت با فريب غالب آماده سازد . . . » ( اسلام در ايران ، بخش توضيحات ، 437 ) .
608 ) متن كامل نامهاى كه امام على ( ع ) به زياد بن أبيه نوشته و در آن سعى كرده زياد را از دام مكر و حيله معاويه نجات دهد در نهج البلاغه به شمارهء 44 ضبط شده . [ 3 ]
609 ) بنى ثقيف : يكى از قبايل عرب كه در جوار شهر طائف مىزيستند ؛ ( اعلام معين ) . « . . . و از جنبهء انساب از بطون هوازن به شمار آمدهاند . پيش از اسلام لات را مىپرستيدند و در طائف براى آن معبدى ساخته بودند . در غزوهء هوازن جمعى از ايشان به قتل رسيدند ، و سرانجام به اسلام گرويدند . . . » ( مصاحب ، 1 ، 713 ) .
610 ) در مورد ادعاى معاويه مبنى بر اينكه زياد برادر صلبى اوست داستانهاى جالب و خواندنى ديگر در كتب تاريخى مشابه ذكر گرديده . دينورى گويد « . . . زياد نزد معاويه رفت ، و كارش بالا گرفت تا حدّى كه معاويه ادّعا كرد كه او پسر ابو سفيان است و ابو مريم سلولى گواهى به صحّت مدعاى او داد - ابو مريم در زمان جاهليّت مى فروش بود - ابو مريم گواهى داد بر اينكه پس از آنكه حارث بن كلده سميّه را آزاد كرد ، ابو سفيان با سميّه همبستر گرديد ، يزيد نامى از بنى مصطلق گواهى داد كه از ابو سفيان شنيده بود ، مىگفت :
زياد از نطفهاى است كه آن را در رحم مادرش سميّه جاى داده بود . ادعاى او در اين باره به صحّت و تماميّت مقرون گرديد ، و شد آنچه شد ؛ ( اخبار الطوال ، 243 ) [ 4 ] .
611 ) اقدامات اصلاحى و انضباطى زياد بن أبيه در بصره در تواريخ ضبط است . [ 5 ]
612 ) مؤلف تاريخ يعقوبى در مورد امارت زياد بن ابيه بر بصره و كوفه مىنويسد « . . . و زياد
هامش
[ ( 2 ) ] نيز رك : طبرى ، 7 ، 2718 ؛ كامل ، 4 ، 251 ؛ تجارب السلف ، 35 .
[ ( 3 ) ] رك : شرح فيض الاسلام ، 963 ؛ ترجمهء گويا و . . . ، 3 ، 107 .
[ ( 4 ) ] نيز جهت كسب اطلاع مفصلتر رك : مروج الذهب ، 2 ، 10 به بعد ؛ تاريخ يعقوبى ، 2 ، 146 ؛ تجارب السلف ، 60 به بعد ؛ ترجمهء الغارات ، پا 349 .
[ ( 5 ) ] رك : تاريخ يعقوبى ، 2 ، 168 ؛ طبرى ، 7 ، 2782 - 2788 ؛ كامل ، 4 ، 321 .