در درك اسفل جهنم نمايد « 1 » .
چنين گويد مصنف اين كتاب ( شيخ صدوق ) حضرت موسى با آن كمال عقل و فضل و محل و مقام و مرتبت كه خداوند به او عنايت فرموده بود نتوانست درك كند
هامش
« 1 » شيطان اسمش عزازيل و پس از نافرمانى خدا نمودن شيطان ناميده شد يعنى رانده و طرد شده ، و بواسطه رانده شدن محزون و مغموم و نااميد از رسيدن بمقام اوليه خود گرديد او را إبليس نام نهادند كه از لغت أبلس مشتق شده و در المنجد گويد : ابليس علم جنس للشيطان و جمعه أباليس و أبالسه ، و در مجمع البيان ( 1 - 81 ) گويد اسميست عجمى و غير منصرف بواسطه تعريف و عجمه و بعضى گويند عربيست و مشتق از « إبلاس » و وزنش إفعيل .
و با اينكه از جنس ملائكه نبود مأمور به سجده شد زيرا مخلوط و بين آنها بود و به صورت ظاهر جزو آنها محسوب ميشد و ملائكه گمان ميكردند كه از جنس ملائكه است چون خود را همانند آنها نمايش ميداد ، مثل خطاب * ( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا
در قرآن كه شامل حال منافقين هم هست چون به صورت ظاهر خود را متصف بصفات مؤمنين ميدادند ( و ميدهند ) .
و اجماع تمام علماى إماميه آنست كه سجده ملائكه بر آدم سجده عبادتى و پرستيدنى او نبود بلكه براى خدا بود چون بأمر او سجده كردند و آدم قبله ايشان بوده هم چنان كه در اسلام موقع نماز أمر شده به طرف كعبه بايستيم و سجدههاى ما براى كعبه نيست بلكه كعبه قبله ما مىباشد .
و در بحار گويد : زنديقى به حضرت صادق عليه السّلام عرضكرد : آيا سجده براى غير خدا جايز است ، فرمود جايز نيست ، عرضكرد : پس چگونه خداوند أمر فرمود بشيطان كه سجده كند بر آدم ، فرمود كسى كه بأمر خدا سجده كند سجدهء او براى خداست ، و اگر شيطان بآدم سجده كرده بود سجده اش براى خدا ميبود زيرا مأمور شد از طرف خدا .
و اگر كسى بگويد : چرا شيطان بيك سجده نكردن كافر شد و حال آنكه اگر كسى يك سجده نكند كافر نميشود ، جواب آنست كه : معصيت شيطان مجرد امتناع نمودن از سجده نبوده بلكه ضميمه كرده بود به آن چند خصلتى كه آنها كفر آور بود ، يكى آنكه إعتقاد كرد خدا او را بقبيح أمر نمود و سجده كردن را حكمت ندانست .
ديگر آنكه ترك سجده را بعنوان تكبر و ردّ أمر خداوند كرد و هر كس اين چنين باشد كافر است چنان كه فرمودهاند : من ترك الصلاة متعمدا فقد كفر ، هر كه عمدا نماز نخواند كافر است ، سيم آنكه به پيغمبر خدا استخفاف نمود و اين صادر نميشود مگر از كسى كه كافر باشد .
و علامه مجلسى در بحار و حيوة القلوب و علامه نهاوندى در جنة العاليه چندين وجه در خطا و اشتباه قياس شيطان نقل فرمودهاند و به علت اطاله كلام نبودن ذكر نگرديد و خواهان بدان جا مراجعه فرمايند .