مخارج دولت و درآمد مالياتى اطلاعاتى جزئى به دست مىدهد . متأسفانه در تنظيم اين كتاب از آن دو اثر كاملا استفاده نشده است . در اين آثار اشاراتى وجود دارد ، كه برخى از نكات را براى ما روشن مىكند ، مثلا اينكه وزير سعد الدين وعده داد ، كه درآمد دولت را به مبلغ 500 تومان افزايش دهد « 1 » ، و يا آنكه درآمد دولت در زمان الجايتو ( چه سالى ؟ ) ساليانه 2433 تومان ( 128 ميليون دينار ) بوده است .
اما دربارهء ميزان درآمد مالياتى ، در حدود پايان دوران زمامدارى ايلخانان باتوجه به اثر نفيس حمد اللّه مستوفى اطلاعات دقيقترى در دست است . در اين اثر گاهگاه نيز از ميزان درآمدهاى پيشين صحبت شده است . اما اينگونه اطلاعات كه مستوفى به دست مىدهد ، به دو سبب بىارزش است : نخست اينكه مؤلف ذكر نمىكند ، كه اين اطلاعات به كدام زمان مربوط است ، و ديگر آنكه به نوسان ارزش پول ، آنطور كه بايد توجهى ندارد . او خود معتقد است - و مىخواهد اين اعتقاد را به خوانندگانش نيز منتقل كند - كه دورانهاى پيشين در واقع عصر طلائى ايران بوده است . در اين كتاب تنها از درآمد مالياتى صحبت مىشود . در اين ميان متناوبا از برخى از ايالات به تفصيل سخن پيش مىآيد . مستوفى گاهگاه نيز ميزان خراجى را كه شاهان دست - نشانده به ايلخان مىدادهاند ، ذكر مىكند . در هر مورد معلوم نيست ، كه آيا باسقاقان ايلخان خراج را دريافت مىكردند ، و يا آنكه شاهان دستنشانده خود آن را به ايلخان مىپرداختند . اما باتوجه به اينكه ميزان خراج ذكر مىشود ، نحوهء پرداخت آن چندان مهم نيست ، بهخصوص اينكه اين نحوهء پرداخت كاملا يكسان نبوده است .
درآمد خزانه از سوى ديگر از حقوق گمرك و عوارض راه و نيز ماليات بر درآمد ( كه ميزان آن در گزارش مستوفى مشخص نگرديده است ) و نيز از تحويل مواد اوليه « هدايا » تأمين مىشد . در مورد ميزان اين نوع مواد و هدايا و ارزش آنها اطلاعات
هامش
( 1 ) - كاشانى 83 چ تا 86 ر .