از آن گذشته تغيير پياپى ايلخانان پس از سال 681 ه . ق . و جنگهاى داخلى حاصله از آن بنيهء مالى كشور را بسيار ضعيف كرد . سرانجام « 1 » چون گيخاتو نمىتوانست به اسرافكاريهاى خود لگام زند ، و طاعون ميان احشام دولت شيوع يافت ، دولت ورشكست گرديد ، و تصميم گرفته شد ، كه اسكناس متداول گردد « 2 » .
بايدو مىبايست در اين شرايط براى جنگ با غازان پول قرض كند ، و غازان ناگزير بود ، كه وسيلهء نديمش نوروز در سال 694 ه . ق . از ثروتمندان تبريز قرضه بگيرد « 3 » . غازان تصميم گرفت ، كه از هرگونه اسراف جلوگيرى كند و برداشت نامشروع پول را از خزانه وسيلهء صاحبمنصبان ، كه تا اين هنگام متداول بود ، ممنوع كرد « 4 » .
تمام حوالهها مىبايست به صحهء شخص ايلخان برسد . او خود ساليانه دو بار به درآمد و مخارج دولت رسيدگى مىنمود . او گروهى از خواجهها را مأمور نظارت بر جواهرات و البسه و موجودى خزانهء دولت كرد . ناظران دو صدم از درآمد كلى دولت را دريافت مىكردند ، و رئيس آنان كه عنوان خواجهء سراى را داشت ، ده درصد آن را « 5 » .
با وجود تدابير غازان براى افزايش ماليات و بنيهء مالى دولت « 6 » ، مخارج لشكرى در زمان الجايتو بيش از درآمد بود « 7 » . در دوران زمامدارى ابو سعيد وضع بىترديد رو به بهبود نبود ، و پس از مرگ او ديگر وحدت و پيوستگى مالى كشور يكسره از ميان رفت .
در مورد درآمد و چگونگى مخارج دولت ايلخانان در هنگام بحبوبهء قدرت آنان اطلاعات جامعى در دست نيست . اما دو اثرى كه در اين زمينه وجود دارد ، دربارهء
هامش
( 1 ) - ميرخواند ج 5 : 111 .
( 2 ) - گيخاتو در دوران بيماريش نيز بخششهاى بىحساب مىكرد : وصاف / بمبئى 264 ؛ ر ك : فهرست منابع شمارهء 335 .
( 3 ) - وصاف / بمبئى 277 ، 326 ؛ ميرخواند ج 5 : 115 .
( 4 ) - رشيد الدين / وين 323 ر ؛ خواندمير ج 3 : 64 .
( 5 ) - رشيد الدين / وين 323 چ تا 324 چ ؛ خواندمير ج 3 : 64 ؛Ohsson IV 433 - 437( 6 ) - وصاف / بمبئى 339 ص ب .
( 7 ) - كاشانى 126 چ تا 129 ر .