يعنى منحصرا مستثنى از درون جمله خارج شده و فرد ديگرى از مستثنى منه خارج نشده است ؟ و الظاهر هو الدلالة عليه و يكفى فى ذلك التبادر القطعى بحيث لو دل دليل آخر على خروج فرد غيره لعد مخالفا لظاهر الدليل ظاهرا « الا » استثناء دلالت بر حصر دارد زيرا آنچه از ظاهر جمله استثنائيه بطور قطعى تبادر مىكند اين است كه تنها يك فرد از داخل مستثنى منه خارج شده است بهطورى كه اگر دليل ديگرى بر خارج شدن فرد ديگرى دلالت كند ، ظاهرا با دليل اول و جمله استثنائيه مخالفت خواهد داشت فلو قال : لا تعاد الصلاة الا من خمس الطهور و القبلة و الوقت و الركوع و السجود پس اگر مثلا گفته شود :
نماز اعاده نمىشود مگر از 5 مورد كه عبارتند از طهارت و قبله و وقت و ركوع و سجود [ يعنى تنها در صورتى كه به اين 5 مورد خللى وارد شود بايد نماز را اعاده كرد ] ثم قال فى دليل آخر بوجوب الاعادة فى غير هذه الخمسة لعد مخالفا للمفهوم المستفاد من القضية الاولى و لا بدّ من علاج التعارض بوجه حال اگر در دليل ديگرى گفته شود كه بايد نماز را براى غير از اين 5 مورد نيز اعاده نماييم ، آن دليل دوم مخالف با مفهوم حصرى كه از دليل اول بدست آمده خواهد بود و بايد براى رفع تعارض چارهانديشى كرد .
الموجز في أصول الفقه ( فارسى ) — صفحة 413
مساهمون: الشيخ جعفر السبحاني
ص٤١٣