آيت اللّه سبحانى مىفرمايند اين مسئله صورتهاى مختلفى دارد كه حكم هركدام از آنها با ديگرى ممكن است متفاوت باشد از آن جمله :
الف ) گاهى متعلق امر دوم مقيد به قرينهاى است كه دلالت بر تعدد و كثرت دارد كه در اين صورت بدون شك امر دوم حمل بر تأسيس و ايجاد حكم ديگرى غير از حكم اول مىشود و بر مكلف لازم است آن كار را دو بار انجام دهد مانند اينكه مولى بگويد : نماز بخوان . و بعد از اندكى بگويد : نماز ديگرى بخوان . كه همين قيد « ديگرى » دلالت بر اين دارد كه آن عمل را دو بار طلب نمودهاند .
ب ) گاهى براى هريك از امرها علت خاصى را ذكر كردهاند مانند اينكه مولى گفته است : هرگاه آيه سجده را خواندى فورا سجده كن . و بعد از اندكى گفته است : هرگاه آيه سجده را شنيدى فورا سجده كن . كه اين صورت هم حمل بر تأسيس و ايجاد حكم جديد مىشود چرا كه خواندن غير از شنيدن و گوش دادن است و بنابراين هر علتى معلول خاص خود را دارد پس بر مكلف لازم است كه دو بار اين عمل را انجام دهد .
البته در اينجا يك بحث ديگرى هم مطرح است و آن اينكه در مواردى كه علتها و شرطها متعدد بوده ولى جزاء و جواب شرطها يكى هستند آيا تداخل اسباب و مسببات صورت مىگيرد يا نه ؟ يعنى آيا مىشود كه ما همه آن عللها را يكى فرض نماييم و براى همه آنها يك جزاى واحد بياوريم ؟
كه تفصيل اين بحث در باب مفهوم شرط مطرح شده است و بطور اجمال و سربسته متذكر مىشويم كه قاطبه اصوليين بر اين عقيدهاند كه اصل بر عدم تداخل اسباب و مسببات مىباشد مگر آنكه دليل خاصى بر جواز
الموجز في أصول الفقه ( فارسى ) — صفحة 266
مساهمون: الشيخ جعفر السبحاني
ص٢٦٦