از صاحب فصول سؤال مىكنيم به نظر شما مشتق براى ذاتى كه هم اكنون متلبس است وضع شده يا شامل ذاتى هم كه سابقا آن ويژگى را داشته مىشود ؟ او در پاسخ گفته است بستگى به مورد آن دارد و ما در باب مشتقات ، قائل به تفصيل هستيم . پس در مشتقاتى كه مبادى آنها بالفعل مطرحند مانند قيام و قعود يا ابيض و اسود و امثال آن ، مشتق فقط براى ذات متلبس به مبدأ بالفعل وضع شده و شامل منقضى نمىشود و مثلا به شخصى كه الآن نشسته نمىشود قائم را اطلاق كرد و لو اينكه او در لحظهء قبل ايستاده بوده يا به جسمى كه الآن سياه است نمىشود ابيض را اطلاق كرد و لو اينكه آن جسم در ساعتى قبل سفيد بوده است . اما در مشتقاتى كه مبدأ آنها از نوع ملكه يا صنعت و حرفه هستند يا اينكه مبادى آنها به صورت بالقوه موضوعيت دارند صاحب فصول معتقد است كه در اين موارد ، مشتق براى اعم وضع شده و حتى شامل ذاتى كه سابقا آن ويژگى را داشته ولى اكنون ندارد هم مىشود مثلا شخص نجار تا وقتى كه متلبس به مبدأ هست به او نجار اطلاق مىشود و زمانى هم كه از كارش دست كشيد و براى استراحت به منزل رفت باز هم به او نجار گفته مىشود اگرچه او در اين حال ، متلبس به مبدأ نيست ! يا مثلا شخص مجتهد تا وقتى كه متلبس به مبدأ هست و در كتابخانه خود مشغول مطالعه و تحقيق مىباشد به او مجتهد مىگويند و وقتى هم كه او به استراحت بپردازد و از استنباط احكام صرفنظر كند باز هم عنوان مجتهد را بر او حمل مىكنند در حالى كه او در اين حالت ، متلبس به مبدأ نيست و همينطور درخت ميوه آن زمانى كه به ثمر نشسته و ميوه دارد به او شجرهء مثمره اطلاق مىشود و زمانى هم كه
الموجز في أصول الفقه ( فارسى ) — صفحة 115
مساهمون: الشيخ جعفر السبحاني
ص١١٥