با توجه به اين كه روزگار زندگى ترمذى ، عصر نهضت و شكوفايى چشمگير علم حديث است و هر شش كتاب اصلى اهل سنت و بسيارى از اصول حديث و كتابهاى معتبر حديث شيعى هم در آن عصر تدوين شده است ، ترمذى محضر بسيارى از مشايخ بزرگ حديث را درك كرده است كه هفده تن از آنان همان مشايخ بخارى هستند « 1 » ، ولى بيشترين استفاده ترمذى ، از ابو عبد الله محمد بن اسماعيل بخارى ، متولد 194 و درگذشته به سال 256 هجرى بوده است .
ترمذى از حافظهاى شگفتانگيز بهرهمند بوده است . او به بسيارى از مراكز علمى روزگار خويش سفر كرده و از محضر مشايخ بزرگ خراسان و عراق و حجاز بهره برده است . ولى محضر احمد حنبل را درك نكرده است ، و چون خطيب بغدادى در تاريخ بغداد از او نام نبرده است ، چنين به نظر مىرسد كه به بغداد نرفته است .
شاگردان و راويان ترمذى هم بسياراند ، ولى گزيدهترين شاگرد و راوى او ، ابو العباس محمد بن احمد بن محبوب مروزى ، در گذشته به رمضان سال 346 هجرى است « 2 » ، كه سالار همهء محدثان مرو و از بازرگانان محترم آن شهر بوده است . هموست كه كتاب جامع ترمذى را از قول خود او روايت كرده است . سمعانى مىگويد « 3 » همگان براى كسب دانش به حضور ابو العباس مىرفتند .
دانشمندان علم حديث ، ترمذى را بسيار ستودهاند . همان حاكم ابو احمد نيشابورى دربارهء او چنين نوشته است :
« محمد بن اسماعيل بخارى درگذشت و در خراسان از لحاظ علم و حفظ و زهد كسى همچون ابو عيسى محمد بن عيسى ترمذى بر جاى ننهاد . »
حافظ ابو الفضل محمد بن طاهر مقدسى ، درگذشته به سال 507 هجرى « 4 » كه خود دربارهء هر شش كتاب حديث اهل سنت كتابى تأليف كرده است ، مىگويد : در محضر ابو اسماعيل عبد الله بن محمد انصارى « 5 » بودم . سخن از ترمذى و كتاب جامع او به ميان
هامش
( 1 ) . براى اطلاع بيشتر به مقدمه استاد احمد محمد شاكر بر الجامع ، جلد اول ، صفحه 81 ، چاپ مصر مراجعه شود .
( 2 ) . ابن عماد ، شذرات الذهب ، ج 2 ، ص 373 .
( 3 ) . سمعانى ، الانساب ، ص 511 .
( 4 ) . براى اطلاع از شرح حال او به وفيات الاعيان ابن خلكان . چاپ محمد محيى الدين عبد الحميد ، مصر ، جلد سوم ، صفحه 415 ، مراجعه فرماييد .
( 5 ) . مؤلف گرانقدر منازل السائرين و درگذشته به سال 418 هجرى است . به تذكرة الحفّاظ ذهبى جلد سوم صفحه 354 مراجعه فرماييد .