احمد بن يحيى بلاذرى ، مورخ بزرگ قرن سوم هجرى ، درگذشته به سال 279 هجرى ، در كتاب فتوح البلدان خود داستان فتح ترمذ به وسيلهء موسى بن عبد الله و سرانجام كار و كشته شدن او را با شرح و تفصيل بيشترى آورده است ، كه مىتوان براى اطلاع بيشتر به آن مأخذ مراجعه كرد . « 1 »
ابو الفداء ، هم در تقويم البلدان ، فقط به ثبت مطالب ابن حوقل پرداخته است . « 2 » ترمذ از ديرباز محل سكونت گروهى از سادات علوى بوده است و آنان مورد توجه سامانيان و خوارزمشاهيان بودهاند ، آن چنان كه خوارزمشاه به فكر آن بوده است كه علاء الملك يا سيد عماد الدين ترمذى را به جاى ناصر عباسى به خلافت بنشاند . « 3 »
از ترمذ صابون و انقوزه - انغوزه - « 4 » به ديگر نقاط صادر مىشده است ، و نيز مراكز كالاهايى بود ، كه از شهرهاى شمالى خراسان به آن وارد مىشد . « 5 »
اين شهر در حمله مغول به سختى ويران شد و ديگر هيچگاه به آن اهميت و عظمت نرسيد . اين شهر اينك در جمهورى تاجيكستان قرار دارد . بارتولد در مقاله خود جمعيت آن را ده هزار و هشتاد و يك تن ثبت كرده است . در حفارىهايى كه در اين شهر صورت گرفته است آثارى كهن از دوره پيش از اسلام ، به ويژه از دوره تسلط آيين بودايى ، به دست آمده است .
پيش از آنكه به شرح حال و آثار ترمذى مؤلف الشمائل بپردازم ، اشاره به اين نكته لازم است ، كه حدود ده تن از دانشمندان و مؤلفان به ترمذى مشهورند « 6 » كه از آن ميان سه تن ، شهرهترند و چون دو تن از ايشان با يكديگر معاصر و ساكن ترمذ بودهاند ، نبايد
هامش
( 1 ) . احمد بن يحيى بلاذرى ، فتوح البلدان ، ترجمه استاد دكتر آذرنوش ، تهران ، بنياد فرهنگ ، ص 304 .
( 2 ) . ابو الفداء ، تقويم البلدان ، ترجمه استاد عبد المحمد آيتى ، تهران ، بنياد فرهنگ ، ص 580 .
( 3 ) . به ترجمه مقاله بارتولد در دائرة المعارف الاسلاميه ، جلد پنجم ، صفحه 225 ، مراجعه شود .
( 4 ) . از صمغهاى معروف كه در صنايع مختلف مصرف داشته است و دارد . به برهان قاطع ، چاپ مرحوم دكتر محمد معين ، جلد اول ، صفحه 175 مراجعه فرماييد .
( 5 ) . لسترنج ، سرزمينهاى خلافت شرقى ، ترجمه محود عرفان . تهران ، انتشارات علمى و فرهنگى ، 1364 ، ص 457 و 465 .
( 6 ) . براى اطلاع بيشتر به معجم المؤلفين ، عمر رضا كحاله ، جلد چهاردهم ، صفحه 100 ، مراجعه فرماييد .