متولد شده است . « 1 » هر چند سال تولد او را به طور صريح ننوشتهاند ، ولى با قرينههايى كه در نوشتههاى برخى از مؤلفان وجود دارد ، مىتوان حدس زد كه تاريخ تولد او به سال 209 هجرى بوده است . ذهبى مىنويسد ترمذى در ماه رجب سال 279 هجرى به هفتاد سالگى درگذشته است . « 2 » ابن خلكان ، هم روز و ماه و سال مرگ ترمذى را سيزدهم رجب همان سال دانسته است . « 3 » شيخ محمد عابد سندى ، كه خود درگذشته به سال 1257 هجرى در مدينه منوره است و بهترين نسخه خطى جامع ترمذى را داشته است ، تولد او را به سال 209 دانسته است . « 4 » محمد بن قاسم مغربى معروف به جسّوس « 5 » كه يكى از شارحان كتاب شمائل ترمذى است تولد او را به سال 209 دانسته است .
صلاح الدين صفدى ، در نكت الهميان تولد ترمذى را به سال دويست و اند ، نوشته است .
سمعانى ، در كتاب الانساب براى ترمذى نسبت بوغى را هم آورده است و بوغ نام دهكدهاى به فاصله شش فرسنگى ترمذ است ، و ظاهر امر چنان است كه اگر او بوغى نمىبود ، سمعانى اين نسبت را براى او نمىنوشت .
ملا على قارى ، در شرح خود بر كتاب شمائل نوشته است كه ترمذى مىگفته است ، جد من از ساكنان مرو الرود بوده كه از روزگار ابن سيار به ترمذ كوچ كرده است . « 6 »
برخى او را كور مادرزاد دانستهاند كه صحيح نيست ، بلكه او در اواخر عمر كور شده است و در بسيارى از منابع كلمه « ضرير » - كور - در اوصاف او نقل شده است . از جمله در وفيات الاعيان ابن خلكان ، ولى در اين باره سخن حاكم ابو احمد نيشابورى « 7 » ، درگذشته به سال 378 هجرى پذيرفته مىشود كه نوشته است ، ترمذى از شدت گريستن به سبب زهد و پارسايى كور شده و چند سال آخر عمر خود را نابينا بوده است .
هامش
( 1 ) . براى نوشتن شرح حال و آثار ترمذى از مقدمه فاضلانه استاد فقيد احمد محمد شاكر بر كتاب الجامع ترمذى صفحات 91 / 77 ، چاپ 1356 ، مصر ، كمال بهره را بردهام .
( 2 ) . ذهبى ، ميزان الاعتدال ، چاپ استاد على محمد بجاوى ، مصر ، بدون تاريخ ، ج 3 ، ص 678 .
( 3 ) . ابن خلكان ، وفيات الاعيان ، چاپ محمد محيى الدين عبد الحميد ، مصر 1367 ق ، ج 3 ، ص 407 .
( 4 ) . ترمذى ، الجامع ، مقدمه جلد اول به قلم استاد احمد محمد شاكر ، مصر ، 1356 ق ، ص 77 .
( 5 ) . اسماعيل پاشا بغدادى ، ايضاح المكنون ، افست تهران ، 1378 ق ، ج 1 ، ص 54 .
( 6 ) . ملا على قارى ، شرح الشمائل ، مصر ، 1318 ق ، ص 7 .
( 7 ) . با حافظ و حاكم ابو عبد الله مؤلف بزرگ مستدرك الصحيحين اشتباه نشود ، شرح حال ابو احمد در تذكرة الحفّاظ ، جلد سوم ، صفحه 174 ، آمده است .