سوم نام شهر معروفى در خراسان است . « 1 »
ياقوت حموى بدون آنكه خود اظهار نظرى كند فقط به ذكر مطالب سمعانى در اين باره قناعت كرده است . « 2 » بارتولد
) W . Barthold (
هم در مقالهء خود در دائرة المعارف اسلام كه از منابع به نسبت تازه است مىگويد امروز تلفظ رسمى اين كلمه به صورت ترمذ است . « 3 »
اين شهر پيش از آنكه به دست مسلمانان فتح شود از مراكز مهم بودائيان بوده است .
نوشتهاند دوازده معبد در آن وجود داشته است و هزار راهب بودايى به وظايف مذهبى خود سرگرم بودهاند و فرمانرواى آن به « ترمذ شاه » ملقب بوده است . « 4 » شهر و حصار ترمذ را موسى بن عبد الله بن خازم سلمى ، به سال هفتاد هجرى گشود و پانزده سال از اطاعت خليفه مروانى سرپيچيد و سرانجام عثمان بن مسعود ، به سال هشتاد و پنج يا هشتاد و شش آن را گشود و موسى بن عبد الله ، در آوردگاه كشته شد و شهر در اختيار حكومت مروانى قرار گرفت . « 5 »
برخى از جغرافىنويسان مسلمان و به عنوان مثال ابن رسته كه كتاب خود را در دههء آخر قرن سوم هجرى نوشته است « 6 » ، ترمذ را از شهرهاى خراسان بزرگ دانستهاند ، و حال آنكه برخى ديگر از جمله ابن حوقل كه كتاب خود را در دهه هفتم قرن چهارم نوشته است « 7 » ، آن را از ما وراء النهر - فرارود - مىدانند .
ترمذ ، در قرن چهارم بزرگترين شهر ساحل جيحون بوده است . مقدسى ، جغرافى نويس نيمهء دوم قرن چهارم مىنويسد : ترمذ باشكوهترين شهر كنارهء جيحون است ، تميز و خوش آب و هوا و بازارهاى آن آجر فرش است و آب بر دو كرانهء آن جارى است ، آن را بارو و كهندژ است ، مسجد جامع در بارو و كهندژ خارج آن است و كشتىها از هر سو به آن شهر مىآيند و آن را سه دروازه است . « 8 »
هامش
( 1 ) . ابن منظور ، لسان العرب ، ج 3 ، ص 487 ، چاپ حوزه علميه قم .
( 2 ) . ياقوت حموى ، معجم البلدان ، ج 2 ، چاپ مصر ، 1906 ميلادى ، ص 382 .
( 3 ) . به ترجمهء مقاله بارتولد در دائرة المعارف الاسلاميه جلد پنجم ، صفحه 222 ، چاپ مصر مراجعه فرماييد .
( 4 ) . همان منبع
( 5 ) . به الاعلام زركلى ، جلد هشتم ، صفحه 274 ، مراجعه شود .
( 6 ) . ابن رسته ، الاعلاق النفيسه ، ترجمه استاد دكتر حسين قرهچانلو ، تهران ، امير كبير ، 1365 ش ، ص 122 .
( 7 ) . ابن حوقل ، صورة الارض ، ترجمه استاد دكتر جعفر شعار ، تهران ، بنياد فرهنگ ، 1345 ش ، ص 205 .
( 8 ) . ابو عبد الله محمد بن احد مقدسى ، احسن التقاسيم ، بغداد ، افست بريل ، 1906 ميلادى ، ص 219 .