نخست شمائل النبى ترمذى ، دوم الشفاء بتعريف حقوق المصطفى تأليف قاضى عياض ؛ پس از بررسى به اين نتيجه رسيدم كه ترمذى چهرهاى شناختهشدهتر از قاضى عياض است و كتاب شمائل حدود دويست و هفتاد سال پيش از الشفا تأليف شده است و از آثار ارزنده دههء هشتم قرن سوم هجرى است و بر آن چند شرح نوشته شده است ، كه با توجه به كمى بضاعت اين بنده ، براى درك مطالب كمك بسيار مؤثرى است . لذا به ترجمهء آن پرداختم .
ترمذ
نام شهرى در ما وراء النهر قديم است كه بر كرانهء رود جيحون قرار دارد ، و دربارهء چگونگى ضبط حركات حروف آن گوناگون سخن گفتهاند . بهتر است در اين مورد آنچه را كه سمعانى ، در گذشته به سال 562 هجرى ، در صفحهء 105 الانساب نوشته است ملاحظه فرماييد .
« دربارهء ضبط اين كلمه اختلاف فراوان است ، برخى آن را به فتح حرف اول و برخى به كسر آن نوشتهاند . من كه دوازده روز در اين شهر بودهام ، متوجه شدهام كه اهالى آن شهر آن را به فتح حرف اول و كسر ميم تلفظ مىكنند و حال آنكه ما از ديرباز ، اين كلمه را به كسر حرف اول و سوم ( ترمذ ) شنيدهايم . برخى از اهل علم و معرفت هم آن را به ضم حرف اول و سوم و به صورت ( ترمذ ) تلفظ مىكنند و هر گروه هم براى ادعاى خود معناى خاصى دارند . »
ذهبى مىگويد : شيخ ما ، ابن دقيق العيد « 1 » گويد ترمذ به كسر چندان در زبانها متداول است كه آن را بايد در حد تواتر دانست . « 2 »
فيروزآبادى هم ، در قاموس ، آن را به كسر حرف اول و سوم ضبط كرده است .
همچنين ابن منظور ، در لسان العرب ، اين كلمه را ضبط كرده و گفته است به كسر اول و
هامش
( 1 ) . تقى الدين محمد بن دقيق العيد ، قاضى القضاة شافعيان مصر و در گذشته به 703 هجرى است . به صفحهء 275 جلد اول الكنى و الالقاب مرحوم محدث قمى مراجعه فرماييد .
( 2 ) . تذكرة الحفاظ ، ج 2 ، ص 188 .