- 3 -
( 1 ) سفيان بن وكيع ، از جميع بن عمر بن عبد الرحمن عجلى ، از قول مردى از قبيلهء بنى تميم ، از فرزندزادگان ابو هاله همسر خديجه كه كنيه آن مرد ابو عبد الله بوده است ، از قول يكى از پسران ابو هاله ، از قول امام حسن بن على بن ابى طالب ( ع ) براى ما نقل كرد كه فرموده به دايى خود هند بن ابو هاله كه مردى وصفكننده بود گفتم : چگونگى گفتار رسول خدا صلى اللّه عليه و سلم را براى من بيان كن . او چنين گفت :
پيامبر صلى اللّه عليه و سلم همواره انديشمند و خاموش و اندوهگين به نظر مىرسيد . سكوتى ژرف داشت و جز در مورد لزوم سخن نمىگفت . سخن خويش را با نام خدا آغاز مىكرد و به نام او به پايان مىرساند . سخنان او جامع همه معانى بود و هيچ كاستى و فزونى نداشت .
كلام او تعيينكننده حق و باطل از يكديگر بود . بىادب نبود و هيچكس را در گفتار خويش خوار و زبون نمىكرد . نعمت را هر اندازه اندك هم بود ، بزرگ مىشمرد . هيچ خوراكى را نكوهش نمىكرد و فزون از اندازه ستايش نمىفرمود . هيچ چيزى را كه سزاوار نكوهش نبود ، نكوهش نمىكرد . دنيا و امور وابسته به آن ، او را به خشم نمىآورد . اگر چيزى با حق معارضه مىكرد از پاى نمىنشست تا حق را يارى كند و براى كارهاى مربوط به خود خشمگين نمىشد . چون به چيزى اشاره مىكرد ، با تمام كف دست خود اشاره مىفرمود . به هنگام شگفتى دست خود را بر مىگرداند و در آن حال اگر سخن مىگفت انگشت ابهام دست چپ خود را در دست راست مىگرفت . اگر گاهى خشمگين مىشد ، به زودى گذشت مىكرد و از آن روىگردان مىشد و هرگاه خشنود مىشد چشم فرو مىافكند - پلك بر هم مىنهاد . خنده او بيشتر و هميشه به صورت لبخند بود و هرگاه لبخند مىزد دندانهاى پيشين آن حضرت همچون مرواريد يا دانههاى تگرگ آشكار مىگرديد . « 1 »
هامش
( 1 ) . آنچه ترمذى با اين سلسله سند نقل كرده است ، بخشى از حديث معروفى است كه در بسيارى از كتابهاى كهن شيعى و سنى آمده است و مشكلات آن را در كتابهاى مربوط به غريب الحديث توضيح دادهاند و براى نمونه به چند مورد از آن منابع اشاره مىشود . شيخ صدوق ( ره ) در عيون اخبار الرضا ، چاپ استاد سيد مهدى حسينى لاجوردى ، 1377 ق ، جلد اول صفحات 320 / 315 به نقل از حضرت رضا ( ع ) و در معانى الاخبار ، چاپ استاد محترم على اكبر غفارى ، 1361 ش ، صفحهء 79 به نقل از همين راوى ترمذى يعنى جميع بن عمر و طبرسى در مكارم الاخلاق ، چاپ اعلمى بيروت ، صفحات 15 / 11 و بيهقى در دلائل النبوة ( چاپ شركت انتشارات علمى و فرهنگى ، 1361 ش ، ترجمهء جلد اول ، صفحهء 144 ) و نويرى در نهاية الارب ( ترجمه به قلم اين بنده ، تهران ، امير كبير ، 1365 ش ، جلد سوم صفحهء 243 ) از حضرت موسى بن جعفر ( ع ) و از همين راوى ترمذى به تفصيل آوردهاند و پارهاى اختلافات اندك لفظى و فزونى و كاستىهاى مختصرى در آنها ديده مىشود .