كلامى ، معمول خبر بلافاصله پس از كان به كار رفته است كه ممنوع است ، در اين صورت در كان ضمير شأن مستترى در تقدير بگيريد ، تا اشكال ممنوعيت بر طرف شود ، مانند : « كان ايّاهم عطيّة عوّدا » ( بود آنچه كه هديه عادت داده بود آنها را ) كه ضمير شأن مستتر در كان اسم كان است و لذا ايّاهم كه مفعول به عوّد كه به ظاهر خبر كان است ، بر اسم آن مقدّم نشده است .
154
و قد تزاد كان في حشو كما * كان اصحّ علم من تقدّما
استيناف ، حرف تقليل ، مضارع مجهول ، لفظ كان نائب فاعل ، متعلّق به تزاد ، كاف حرف جرّ و قول محذوف مجرور متعلّق به عامل مقدّر خبر براى مبتداى محذوف ، نكرهء تامّه اسم تعجّب محلا مرفوع مبتدا ، كان زائده ، فعل تعجّب و فاعل ، مضاف و مضاف اليه مفعولبه اين جملهء فعليه خبر ، من موصول اسمى مضاف اليه ، فعل و فاعل و الف اطلاق جمله صلهء موصول .
گاهى زائده مىشود فعل كان در وسط كلام ، مانند : ما كان اصحّ علم من تقدّم ( چهچيز صحيح كرده است دانش كسانى كه گذشتهاند ) .
155
و يحذفونها و يبقون الخبر * و بعد ان ولو كثيرا ذا اشتهر
استيناف ، فعل مضارع و فاعل و مفعولبه ، عاطفه ، فعل و فاعل ، مفعولبه ، عاطفه ، مضاف و مضاف اليه ظرف متعلّق به اشتهر ، لفظ ان مضاف اليه ، عاطفه ، لفظ لو عطف به ان ، حال براى ضمير در اشتهر ، اسم اشاره محلا مرفوع مبتدا ، فعل و فاعل جمله خبر .
حذف مىكنند عربها كان را ( با اسم آن ) و باقى مىگذارند خبر آن را و اين حذف ( كان با اسم ) بسيار شهرت دارد بعد از ان ولو شرطيه .
156
و بعد ان تعويض ما عنها ارتكب * كمثل امّا انت برّا فاقترب
استيناف ، مضاف و مضاف اليه ظرف متعلّق به ارتكب ، لفظ أن مضاف اليه ، مضاف و