تقديم خبر آنها بر اسمشان جايز است ، مانند كان حقّا علينا نصر المؤمنين .
تقديم خبر آنها بر خودشان هردو فعل مادام ليس و نيز افعالى كه اوّل آنها ماء نافيه هست ، جايز نيست ، امّا در موارد ديگر جايز است ، مانند علما كان زيد .
اگر معمول خبر افعال ناقصه ، ظرف و يا جار و مجرور باشد ، بر اسم و خبرشان مقدّم مىشود ، مانند كان يوم الجمعه زيد صائما .
سه ويژگى كان :
1 - در اثناء كلام زائده واقع مىشود ، مانند : ما كان اصحّ علم من تقدّم .
2 - حذف آن با اسمش و باقى ماندن خبر آن جايز است ، اين حذف پس از ان و لو بسيار است . اگر كان بعد از ان مصدريّه حذف شود ، بجاى آن ماى زائده مىآيد ، مانند : امّا أنت برّا .
3 - حذف نون از مضارع آن ، به شرط جزم آن به سكون و متّصل نبودن به ضمير و يا حرف ساكنى ، جايز است ، مانند : لم اك بغيّا .
دوّم : ما ، لا ، لات و ان شبيه به ليس ( حروف مشبّهات به ليس )
158
اعمال ليس اعملت ما دون ان * مع بقا النّفي و ترتيب زكن
مضاف و مضاف اليه منصوب مفعول مطلق اعملت ، لفظ ليس مضاف اليه ، ماضى مجهول و نائب فاعل ، لفظ ماء نائب فاعل ، مضاف و مضاف اليه محلا منصوب ظرف مكان متعلّق به عامل مقدّر حال براى ماء لفظ ان مضاف اليه ، از اسماء دائم الاضافه محلا منصوب ظرف مكان متعلّق به عامل مقدّر حال براى ماء ، النّفى مضاف اليه ، عاطفه ، عطف به بقاء ، ماضى مجهول و نائب فاعل جمله محلا مجرور صفت ترتيب .
همچون عمل دادن ليس ، عمل داده شده است ماء نافيه در حالى كه بدون ان و با بقاء نفى و بقاء ترتيبى كه معلوم شده باشد ( يعنى شرط عمل ماى شبيه به ليس اين است كه كه اوّلا بعد از آن ان زائده نباشد ، ثانيا افادهء نفى آن باقى بوده و به وسيلهء الّا باطل نشده باشد و