نياوردند ، و خدا بر دلهاى كافران اين چنين مهر مىنهد . در بيشترشان وفاى به عهد نيافتيم و بيشترين آنان را جز نافرمانان و بد كاران نيافتيم . » 260
اين آيات بيانگر نفسى است كه با شتاب و بدون دليل از قبل و تحقيق بعدى ، اعتقادى را برمىگزيند و طبعا دچار خطا مىشود و اگر پس از بيان ، باز بر عقيدهء خود اصرار ورزد ، دچار گمراهى و عدم درك حقايق مىشود .
هر كسى كه خداوند نعمت فهم عبارات و اشارههاى قرآن كريم را به وى عطا كرده باشد ، از اين آيات براى او دو حقيقت روشن خواهد شد .
اوّل : خداوند بيان ميدارد كه كسانى كه بدون تحقيق و بررسى بسرعت دست به تكذيب مىزنند ، آنان در خور ايمان آوردن نيستند ، زيرا ايمان قلبى آرام در برابر چيزى كه همراه با دليل است ، مىطلبد ، نه اين كه به چيزى پيش از آنكه دليل بر آن اقامه شود ، اعتقاد پيدا كند ، و جملهء
« فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ »
به همين حقيقت اشاره دارد و بدون ترديد سرعت آنان در تكذيب حقّ ، بدون دليل ، عامل بازدارى از ايمان است و هر كه دليل و برهان را تكذيب كند ، ديگر به حقايق برهانى و مستدل ايمان نمىآورد .
دوّم : زود تكذيب كردن ، موجب بسته شدن قلب مىشود و سبب مىشود كه شخص از رسيدن به نور حقيقت باز بماند و استمرار در تكذيب سريع و بدون تحقيق مانع از هدايت پذيرى شخص مىشود از اين رو فرمود :
. . . كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الْكافِرِينَ
يعنى براى چنين كارهايى خداوند بر دلهاى كافران مهر مىزند و سخن خداى متعال :
. . . صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ
« . . . آنان كران و لالان و كورانند و هيچ در نمىيابند . » 261
در مورد آنان تحقّق مىيابد .
ب :
إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ ما كَسَبُوا وَ لَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ
« از ميان شما آنان كه در روز مقابله آن دو گروه بگريختند ، به سبب