ب - كفّارات
كفّارات دو جنبه دارد ، يكى كيفر مادّى در برابر ارتكاب گناه ، يا خطايى كه موجب آزار ديگرى شده بايد از آن اجتناب مىكرده است ، و ديگرى نزديك شدن به خدا به واسطهء توبهاى كه همراه با كيفر مىباشد .
علّت آن كه ما كفّارات را پس از عبادات ذكر كرديم يكى اين است كه به عبادات نزديك است و بالاتر از آن ، اين كه كوتاهى و تقصير در عبادات را جبران مىكند ، بنابر اين بخشى از عبادات به حساب مىآيد .
به همين جهت ما آن را به دو نوع تقسيم كردهايم :
نوع اوّل : كفارههايى است كه براى جبران كوتاهى نسبت به برخى از عبادتها يا ترك مجاز آنها يا ناتوانى كامل از اداء فرايض مىباشد ، مانند جواز افطار براى فردى كه مبتلا به بيمارى مزمن است . يا پيرمرد و پيرزنى كه يا اصلا نمى توانند روزه بگيرند و يا روزه گرفتن براى شان مشقتى بيش از اندازه دارد وجوب اين كفاره از طريق قرآن ثابت شده است ، آن جا كه مىفرمايد :
وَ عَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ . . .
« كسانى كه بايد نهايت توان خود را به كار برند ( كه ادامهء آن قابل تحمّل نيست ) تا روزه بگيرند ، به عوض آن در برابر هر روز ( به ميزان ) طعام فقيرى فديه دهند . » 93
از اينرو ابن عباس گفته است كه : اين جمله دربارهء پيرمرد و پيرزنى كه روزه گرفتن بر ايشان دشوار است ، نازل شده است .
و از اين نوع كفّارات هدى و قربانى است كه در صورت ترك برخى از واجبات حجّ غير از اركان آن ، واجب مىشود ، و دليل وجوب آن قرآن كريم و عمل پيامبر اكرم ( ص ) مى باشد .
و نمونهء ديگر آن كفاره شكار در حال احرام است كه اين نيز به قرآن ثابت مىشود كه دربارهء آن مىفرمايد :
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ وَ مَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ