طعامى جز ضريع ( خار خشك زهردار ) ندارند كه بدان نه فربه شوند و نه سير ، ( در مقابل ) جمعى ديگر به نعمتهاى خدا رخسارشان شادمان است و از سعى و كوشش خود خوشنودند ، كه در بهشت بلند مرتبت جاى گرفتهاند و در آنجا هيچ سخن بيهوده و نافرجام نشوند ، و در آن چشمههاى زياد و تختهاى برافراشته و كوزهها ( جامها ) ى نهاده و بالشهاى مرتّب و فرشهاى گسترده ، وجود دارد » . 240
اين جا دو امر متضاد و بيگانه از هم را توصيف مىكند ، يكى جهنم و اهل آن را ، كه انسان با تلاوت آن احساس ناراحتى و ترس از عذاب و سختى آن مىكند و ديگر بهشت و اهل آن را كه از آن احساس آسايش ، آرامش و سعادت مىشود و در هر دو مورد الفاظ و معانى و آهنگ آيات به گونهاى هستند كه گويا انسان بهشت و جهنم را مىبيند نه اين كه بشنود .
كلام بليغ و رسا ، حتما بايد تلاؤم و هماهنگى داشته باشد و تلاؤم ضدّ تنافر و بيگانگى است ، « رمّانى » در اين باره مىگويد :
« تلاؤم كه نقيض تنافر است ، يعنى : انسجام حروف در تركيب ، و تركيب سخن متوسط گاهى هماهنگ و گاهى ناهماهنگ است ، امّا سخن عالى و ممتاز هميشه هماهنگ است » .
سپس مثالهايى براى تنافر و ناهماهنگى مىآورد و بعد خاطر نشان مىسازد كه تلاؤم در درجهء متوسط در سخنان فصحا و سخنوران مردم ديده مىشود و تلاؤم عالى ، ويژهء كلام خداست ، وى مىگويد :
« هر كه در قرآن بينديشد ، تلاؤم و هماهنگى كامل و عالى را در سرتاسر آن خواهد ديد و فرق آن با سخن ديگران مانند فرق بين متنافر و متلائم در درجهء متوسّط است و بعضى از مردم در اين جهت از بعض ديگر زيركتر و آشناترند همانطور كه برخى در تشخيص شعر موزون از شعر درهم ريخته آگاهترند و اختلاف مردم در اين باره به لحاظ اختلاف طبايع آنهاست ، همانطور كه در شكل و خلق باهم مختلفند ! و ريشهء تلاؤم ، هماهنگى حروف در تركيب كلمه است ، پس هر چه هماهنگتر باشد ، تلاؤم بيشتر است » .
المعجزة الكبرى القرآن ( معجزه بزرگ پژوهشى در علوم قرآنى ) ( فارسى ) — صفحة 363
مساهمون: محمد أبو زهرة
ص٣٦٣