بر مىگردد با اين كه گناهى مانند گناه إبليس همراه خود داشته مثل أو متكبّر باشد وامر حق تعالى را مخالفت كند .
( 43519 - 43507 ) واژهء كلّا نيز براي ردّ كسى است كه ممكن است سالم ماندن از عذاب را براي چنين شخصي جايز بداند ، واين مطلب را با جملهء : ما كان اللَّه . . . ملكا ، تفسير وشرح فرموده است يعنى هرگز چنين نيست كه خداوند داخل بهشت سازد ، بشرى را كه همراه با گناهى باشد كه به خاطر آن فرشتهاى « 1 » را از بهشت بيرون كرده است ، واين گناهان خصلت ناپسند تكبر است . جملهء امام ( ع ) در اين مورد به عنوان يك قضيهء سالبهء عرفيهء عامّه بيان شده است كه معنايش اين است :
هيچ انساني تا هنگامى كه متّصف به صفت كبر باشد داخل بهشت نمىشود بنا بر اين اگر پيوسته اين صفت همراه أو باشد مثل كسى كه با كفر بميرد هرگز داخل بهشت نمىشود ، ولى اگر دوام نيابد وبدون آن از دنيا برود ، مىتوان گفت كه داخل بهشت مىشود ، ودر اين هنگام قول كساني كه اين سخن امام را دليل بر آن مىگيرند كه گناهكاران وفاسقان أهل اسلام هميشه در جهنمند ارزش واعتباري ندارد . امّا اين كه تمام عبادات واعمال گذشتهء أو باطل شد به دليل كفر أو بود نه تكبرش چنان كه قرآن از آن پرده بر مىدارد
« إِلَّا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ »
« 16 » اكنون اگر گفته شود كه سخن امام ( ع ) دلالت دارد بر اين كه بطلان عبادات گذشتهء إبليس وبيرون راندن أو از بهشت به دليل تكبرش بوده است نه كفر أو ، جوابش آن است كه گر چه پايه وأساس آن ، تكبر بوده اما تكبر در برابر امر خدا وكوچك شمردن دستور أو وأطاعت نكردن فرمان وى ، مبارزهء
هامش
( 1 ) تعبير امام ( ع ) در اين جا از شيطان به فرشته ، براي آن است كه در آسمان بوده وبا فرشتگان آميزش داشته ، فيض الاسلام .
( 16 ) سوره ص ( 38 ) آية ( 73 ) ، يعنى : مگر شيطان كه تكبر ورزيد واز كافران شد . قمشهاى .