در نظر آنان اين چنين طولانى مىشود واز أبى سعيد خدري نقل شده است كه حضور پيامبر أكرم عرض شد ، چه بسيار طولانى است پنجاه هزار سال روز قيامت ! حضرت فرمود : سوگند به آن كه جانم در دست قدرت اوست روز قيامت براي مؤمن بسيار سهل وآسان است حتى از انجام دادن يك نماز واجب كه در دنيا بجا مىآورد آسانتر است ، آرى اينها دلالت دارد بر آن كه مراد از كلمهء يوم زمان فرضى وتصوّرى است وگر نه زمان حقيقي به اين اندازه تفاوت پيدا نمىكند . پس از بيان مطلب ، مىگوئيم : در بارهء عبادت إبليس وملائكة كه در حديث وخطبهء اوّل چنين گفتيم آنها به زمين فرود آمدند ، طايفهء جن را به سوى درياها وسر كوهها ، راندند وخود مدت زماني خدا را در زمين عبادت كردند دو احتمال وجود دارد .
الف - اين كه عبادت ، روحاني بوده كه زماني را اشغال نمىكند بلكه شامل حالاتى شبيه زمان مىباشد وإبليس خدا را پيش از آفرينش آدم در زمانهاى مفروضي عبادت كرده كه اندازهء آن شش هزار سال مىباشد .
ب - احتمال ديگر آن كه عبادت جسماني باشد ودر زمانهاى دنيا باشد كه مقدارش به اندازهء پنجاه هزار سال از سالهاى دنيا باشد .
( 43497 - 43484 )
لا يدرى
در نسخهء منقول از مرحوم سيد رضى بر وجه معلوم ضبط شده است ولى در نسخههاى ديگر به طريق مجهول نقل شده ، بنا بر فرض أول لازمهاش آن است كه خود شيطان نمىداند كه آن سألها از چه سنخ زماني بوده است ولى بنا بر نسخهء دوم كه مجهول باشد ممكن است خود أو بداند ولى ديگران ندانند خلاصه آن كه در اين مطلب چند احتمال وترديد وجود دارد .
1 - عبادت إبليس قبل از آدم ، روحاني باشد يا جسماني .
2 - زمان عبادت حالت فرضى بوده است يا موجودى واقعي .