بازگشت انسان در معاد حسّى وعقلي است چنان كه فرموده است
« وَهُوَ خَلَقَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ »
« 1 » وما در باره اين مطلب مكرّر توضيح دادهايم ، ديگر اين كه خداوند است كه خواستهاى شما را برآورده مىكند ، وآرزوهاى شما به أو باز مىگردد ورو به سوى أو داريد زيرا حقّ تعالى منتها ومقصد همه موجودات است وهمه به أو بازگشت دارند ، ديگر اين كه فرموده است : وإليه مرامى مفزعكم يعنى در ترس ووحشتهاى خود به أو پناه مىبريد ، واين جمله مانند اين است كه گفته مىشود فلان مرمى قصدي يعنى در مشكلات پناه من به اوست ، همچنان كه خداوند متعال فرموده است :
« إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ »
« 2 » .
( 47883 - 47878 ) پس از اين أمير مؤمنان ( ع ) صفات وآثاري از تقوا به شرح زير بيان مىكند كه انسان وأدار مىشود به اين فضيلت رو آورد وآن را پناه خود گرداند :
1 - درمان درد دلهاى شماست ، پيش از اين شرح دادهايم كه پرهيزگارى داروى دردهاى اخلاقى وصفات زشت نفساني است كه موجب هلاكت انسان است .
( 47887 - 47884 ) 2 - بينايى براي كورى دلهاى شماست ، مراد رهايى چشمهاى دل از كورى ناداني است .
( 47891 - 47888 ) 3 - درمان بيمارى بدنهاى شماست ، زيرا پرهيزگارى مستلزم كاستن در خوردن وآشاميدن ، وبسنده كردن به اندازه نياز است ، چنان كه آن حضرت در آن جا كه ويژگيهاى پرهيزگاران را بر شمرده كم خوردن را يكى از صفات آنان ذكر فرموده است ، وما مىدانيم پرخورى چه بيماريهاى بسيارى كه در بدن انسان به وجود مىآورد . از اين رو آن بزرگوار فرموده است : المعدة بيت الأدواء يعنى شكم خانه همه دردهاست .
هامش
( 1 ) سوره فصّلت ( 41 ) آية ( 31 ) يعنى : أو شما را نخستين بار بيافريد ودوباره به سوى أو باز مىگرديد .
( 2 ) سوره نحل ( 16 ) آية ( 53 ) يعنى : هنگامى كه زيانى به شما برسد به أو استغاثه مىكنيد .