زد وحال اين كه گروهى كه عثمان را كشتهاند در حدّ قدرت خود باقي هستند ، صدق گفتار آن حضرت روشن است ، زيرا بيشتر مردم مدينه همان كساني بودند كه بر عثمان شوريده ، براي كشتن أو گرد آمده بودند ، همچنين گروههاى انبوهى از مردم مصر وكوفه براي اين منظور از شهرهاى خود حركت كرده وپس از پيمودن مسافتهاى طولانى خود را به مدينه رسانيده ، ونيز دستههاى بسيارى از باديه نشينان ناآگاه وبردگان مدينه نيز به آنها پيوسته بودند وبا اجتماع اين گروهها نيروى عظيمى تشكيل داده ، وهمدست وهمسو انقلابى يك پارچه به وجود آورده بودند ، به همين سبب آن حضرت مىگويد : والقوم المجلبون . . . تا يسومونكم ما شاءوا .
روايت شده كه آن حضرت مردم را جمع كرده به وعظ واندرز آنان پرداخت وسپس فرمود : كشندگان عثمان به پا خيزند ، همگى مردم جز اندكى به پا خاستند ، اين عمل گواه صدق اين گفتار است كه فرموده است : كشندگان عثمان همچنان در حدّ قدرت ونيروى خود قرار دارند .
با توجّه به أوضاع وأحوال مذكور براي آن حضرت امكاني فرآهم نبوده كه بتواند در برابر اين جمعيّت دست به اقدامى بزند .
( 35789 - 35741 ) سپس امام ( ع ) براي پايان دادن به اصرار خونخواهان عثمان ، آنان را مخاطب قرار داده ومىفرمايد : همانا اين امر كارى نابخردانه وجاهليّت است ، ومقصود آن حضرت از اين سخن عمل شورش كنندگان وكشندگان عثمان است ، زيرا كشتن أو به مقتضاى شرع نبوده ، واعمال وخلافكاريهايى كه مرتكب شده قتل أو را واجب نمىكرده است « 1 » ، پس از آن مىفرمايد اين قوم كه در صدد انتقام از آنها بر آمدهايد داراى عوامل وقدرتند يعنى يار وياور دارند ، واگر بنا شود از اينها قصاص به عمل آيد ، در اين صورت مردم بطور كلّى سه دسته خواهند شد ، اين
هامش
( 1 ) آنچه شارح در توضيح اين جمله بيان كرده عين سخنان ابن أبي الحديد سنّى معتزلي است كه در شرح خود آورده است ، رجوع شود به جلد 9 ص 293 شرح مذكور چاپ قم ليكن ديگران اين سخن امام ( ع ) را بدين گونه تفسير نكردهاند ( مترجم ) .