( 29794 - 29748 )
فرموده است : ما لم تشردوا .
اين جمله نفى نكوهش را استثنا مىكند ، يعنى تا هنگامى كه چراغهاى توحيد الهى وسنّت نبوي را فروزان نگه داشتهايد نكوهشى بر شما وارد نيست ، مگر اين كه از اين راهى كه مىرويد پراكنده شويد ، واز اين اعتقادي كه داريد دست باز داريد .
سپس چون پيش از اين به آنها سفارش فرمود كه بر اين دو محور كه عبارت از توحيد وسنّت نبوي است وهمه تكاليف دين بر آنها دور مىزند ، تكيه ومواظبت كنند ، در اين جا براي آنها توضيح مىدهد كه : حمل كلّ امرئ منكم . . .
تا الجهلة يعنى : در اين باره تكليف متفاوت است ، دانشوران وهوشمندان وكساني كه در صدد كسب دانشند ، به اندازه مايه وتوان خود بار تكليف را به دوش داشته ، ومكلّف به آگاه كردن مردم وآموزش دادن آنانند ، امّا نادانان مانند زنان وصحرانشينان وسياهپوستان وأمثال اين ناآگاهان ، تكليفي سبكتر وكمتر دارند ، ووظيفة آنها در زمينه عبادات بدني است نه تفكر در مقاصدى كه در وضع عبادات وجود دارد .
پس از اين به مناسبت آنچه در باره تخفيف بار تكليف نادانان وناآگاهان در پيش بيان فرموده از رحمت بىكران پروردگار سخن گفته است ، منظور از دين قويم اين است كه در آن كژى نيست ، وانحرافى از مقصد حقيقي انسان در آن يافت نمىشود ، مراد از إمام عليم پيامبر أكرم ( ص ) است كه به چگونگى سلوك طريق خدا دانا ، وبه مراحل ومنازل آن آگاه ، وبه مقتضاى حكمت قولي وعملي راهنماى اين راه است ، ويا منظور خود آن حضرت است ، زيرا أو وارث علوم پيامبر ( ص ) ورهرو راه اوست ، واژه ربّ در جمله ربّ رحيم خبر مبتداى محذوفى است كه تقدير آن المكلّف ربّ رحيم مىباشد يعنى تكليف كننده پروردگارى مهربان است ، وجايز است كه ربّ فاعل فعل محذوفى باشد كه فعلهاى حمل وخفّف در جملههاى بعدى ، آن را تفسير وتعيين مىكند ، يعنى يحملكم ربّ ، چنان