[ شرح ]
( 28312 - 28285 ) چون انساني كه به ديگران نيكى واحسان مىكند ، خواه در باره كسى كه استحقاق آن را دارد وخواه در باره نامستحقّ ، در هر دو صورت مورد ستايش وتمجيد مردم است ، واحسان كننده را به سبب بذل وبخششى كه دارد مىستايند ، لذا آنچه عمل كسى را كه به غير مستحقّ بذل وبخشش مىكند ، از عمل آن كس كه احسان خود را در باره مستحقّ انجام مىدهد جدا ومشخّص مىسازد اين است كه دسته نخست تنها مورد ستايش لئام خلق قرار مىگيرند ، يعنى فرومايگان ونادانان وتبهكارانى كه مبادى ديني وأصول روابط اجتماعي را زير پا نهادهاند ، زيرا اين گونه مردم اين شناخت را ندارند كه به مقتضاى عقل رفتار وهر كار را در جاى خود وبه هنگام خود انجام دهند ، وأصل عدالت را كه نظام أمور دنيا وبقاى نوع انسان بسته به آن است مراعاة كنند ، از اين رو دسته مذكور با همه اسراف وتبذير از نظر خردمندان وأرباب بينش بخيل به شمار مىآيند ، زيرا در برابر أوامر خداوند بخل مىورزند ، امّا دسته دوم مورد ستايش همه مردمند ، هم در دنيا بحقّ ستوده وپسنديدهاند وهم در آخرت از ثوابهاى جزيل بهرهمند مىباشند ، لذا گفتار امام ( ع ) در عبارت : فليس لواضع المعروف تا جمله وهو عن ذات اللّه بخيل اشاره به گروه نخست دارد .
( 28323 - 28313 )
فرموده است : ما أجود يده .
اين جمله متعلّق به مقالة الجهّال است ، يعنى آنچه اين نادانان تا زماني كه از بذل وبخشش أو بهرهمندند مىگويند اين است كه چه دست بخشندهاى دارد ، اين كه ستايش مزبور مقيّد شده به « تا زماني كه از احسان أو بهرهمندند » براي اين است كه وقتي نادان مورد بخشش واحسان قرار مىگيرد مىپندارد كه آنچه به أو داده شده حقّ أو بوده است واگر در صدد شكر وسپاس برآيد تا زماني است كه آن احسان ادامه داشته وبرقرار باشد وبا قطع احسان ، شكر وسپاس أو نيز منقطع خواهد شد ، امّا ناداني كه شرور وتبهكار است در بسيارى از موارد تصوّر مىكند : بخششى كه به أو شده از بيم شرارت وآزار اوست ، واگر بخشنده را سپاس گويد تا زماني