هر ماه در تمام شب ديده نمىشود ) .
خورشيد وماه را ، در مسير ودرجاتشان روان ساخت وبراي هر يك اندازه وحدّى معيّنى فرمود ، تا شب وروز بوسيلهء آن دو تميز داده شود ، واز اندازه وسيرشان حساب سال وماه معلوم گردد . پس در فضاى آسمان فلك را معلّق نگاهداشت وبه وسيلهء ستارگانى كه همچون درّ سفيد درخشان ومانند چراغ در شب فروزان وبه سبب دورى ، بعضا از ما نهان هستند ، آسمان را زينت بخشيد .
وبا شهاب ثاقب ، شياطينى كه استراق سمع داشته باشند ، از آسمان دور ساخت .
آسمان را مسخّر فرمان خود كرد ، ودر آن ثوابت وسيّارات را بحركت در آورده ، مسير حركت پايين وبالا رفتن ، ويا سعد ونحس بودنشان را تعيين كرد . »
[ شرح ]
( 16284 - 16281 ) بخش چهارم اين خطبه مشتمل بر چگونگى آفرينش وخلقت آسمانهاست .
( 16294 - 16285 )
قوله عليه السلام : ونظم بلا تعليق إلى قوله انفراجها
اقتضاى ظاهر اين جمله اين است كه آسمانها داراى شكافهاى وسيع وقسمتهاى مختلفي بودهاند . معناى كلام امام ( ع ) مطابق نظريّه متكلّمين روشن است ، چون بعقيده متكلمين أجسام از اجزاى لا يتجزّا تركيب يافتهاند ، وپيش از تركيب داراى شكاف وشقوق بودهاند .
امّا نظر غير متكلّمين در معناى اين جملهء امام ( ع ) يكى از دو احتمال زير است :
1 - چون آسمانها از اجزا تركيب يافتهاند ، وميان اجزاى هر مركّبى مباينت وجدايى است چه تركيب وتأليف كنندهاى باشد يا خير ، امام ( ع ) لفظ « رهوات وفرج » را به لحاظ جدايى ومباينت ميان اجزاى آسمان استعاره آورده است . با قطع نظر از اين كه تركيب كننده خداست يا جز أو . بنا بر اين مقصود از نظم بخشيدن به شكافهاى وسيع آسمان ، افاضهء صورت به قسمتهاى مختلف آن است ، بحدّى كه نظم وتركيبش كامل گرديده وقسمتهاى مختلف آسمان بهم پيوسته شده است .
2 - احتمال دوّم اين است كه امام ( ع ) با كلمهء « فرج » به جدايى ومباينتى كه ميان طبقات آسمان وجود دارد اشاره كرده باشد ، ومقصود از نظم « رهوات