انساني مىشود ، اگر همان عمل را چندين بار تكرار كند هر تكرارى در پيدايش آن حالت وملكه نفساني ، تأثير داشته ، ملكه را در نفس انسان راسختر مىنمايد ، بلكه بايد گفت هر جزئي از عمل همين ويژگى وتأثير را دارد . براي تشريح اين موضوع دانشمندان ، مثالي ذكر كرده وچنين بيان داشتهاند .
اگر كشتى بزرگى با بارى معادل هزار من در آب افكنده شود ، به اندازهء يك وجب در آب فرو مىرود ، ولى اگر فقط يك دانه گندم در كشتى باشد ، كشتى باندازهء وزن همان يك دانه گندم در آب غوطهور مىشود ، هر چند از نظر ما محسوس نباشد . حال كه اين مثل را دانستى ، هر عمل چه نيك يا بد به هر اندازه ، كم يا زياد ، به مقدار خود در نفس انساني اثر مىگذارد ، سعادت يا شقاوت ، محسوس باشد يا غير محسوس . با توضيح فوق ، سرّ گفتهء حق تعالى كه فرموده است : فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ « 4 » آشكار مىشود .
دانستى كه اعمال به وسيلهء جوارح ، دست ، پا و . . . انجام مىگيرد ، ناگزير دست وپا وديگر اعضا در روز قيامت بر عليه انسان به زبان حال بدين معنا كه اثر اعمال در جوهر نفس تحقّق يافته وموجب صدور اعمال گرديده ، گواهى مىدهند . بنا بر اين صدور اعمال از اعضاى بدن به منزله شهادت دادن بر مكتسبات نفساني است . پس از روشن شدن اين موضوع ، خواهى دانست كه حقيقت محاسبه به تعريف انسان باز مىگردد ، كه از مال ومنال وفرزند و . . . چه چيز به نفع وچه چيز بر ضرر است ؛ وآنچه از ملكات خير وشر در نفس حاصل شود ، أموري هستند ، كه جوهرا ضبط ونگهدارى شده وبر ضرر يا منفعت انسان به كار مىروند . از لحظهاى كه علاقهء نفس از بدن جدا شود ، آن حالات وملكات آشكار گرديده وزيان ذاتي آنها بر عليه يا له انسان تحقّق مىپذيرد ، حتّى بسيار
هامش
( 4 ) سورهء زلزله ( 99 ) آية ( 7 ) : هر كس به اندازه ذرهاى عمل خير انجام دهد آن را مىبيند .