روشنتر از وقتي كه انسان در اعمال روزانهاش به حساب بنشيند وسود وزيان خود را برآورده كند . بدين مناسبت است كه به ظهور ملكات نفساني براي انسان ، لفظ حساب را به كار بردهاند زيرا فرض در هر دو ، روشن شدن سود وزيان است .
سخن حضرت به همين يقين واطّلاع در روز آخرت اشاره دارد كه فرمودهاند :
« آنچه از زاد وتوشهء دنيايى براي آخرت برداريد بر آن وارد مىشويد » منظور كلام امام ( ع ) اين نيست كه مقامات عالي ، يا پست اخروى عين همان زاد وتوشهء دنيوي باشد ، بلكه مقصود اين است كه نتيجهء حاصل شده ، خير يا شرّى است كه در نفس پديد مىآيد . بنا بر اين آنچه جهّال ونادانان از نعمتهاى دنيا فرآهم مىآورند ، كه براي خوردن ولذّت بردن نفساني وجسمانىشان باشد ، از همين خواستههاى نفساني وشهوانى هيأتهاى بسيار بدى در جوهر نفساني آنها پديد مىآيد . ودر قيامت بر همين صورتهاى زشت وارد مىشوند وميان آنها كه در عذاب جهنم جاويدند مسكن مىگيرند اعمالشان تجسّم يافته وآنها را فرا مىگيرد عذابهاى عمل از آنها دور نمىگردد وچون لباسى بر اندامشان پوشيده مىشود .
5 - « دنيا در نظر عقلاء « همچون بازتاب سايه است » .
با اين توصيف كه حضرت براي دنيا آوردهاند ، اشاره به زود از بين رفتن دنيا كردهاند ، وسپس خردمندان را به درك اين حقيقت به دو دليل اختصاص دادهاند .
الف : چون خردمندان از ديدگاه هوى وهوس به أمور نگاه نمىكنند ، بلكه نظر آنها با سنجش عقل همراه است .
ب : وقتي كه به گويى خردمندان چنين نظري دارند ، شنوندگان تمايل پيدا مىكنند ، كه در موضوع بيشتر دقت كنند . چون منظور حضرت از بيان اين عبارت ، متوجّه ساختن شنوندگان ، به زوال واز بين رفتن سريع دنياست ، كه درست بنگرند وعاقبت دنيا را در نظر بگيرند ، اين امر را به خردمندان نسبت
شرح نهج البلاغة ( فارسي ) — صفحة 346
مساهمون: ابن ميثم البحراني
ص٣٤٦