روشن گرديد ، زيرا فتنه همان امتحان وآزمايش است ، كه اگر انسان لذّات حاضر وخوشيهاى موجود را برگزيند ، به گمراهى افتاده به خواستههاى نفساني جذب گرديده واز طريق حق دور شده است .
4 - حال دنيا اين است كه مردم به ناچار روزى از آن خارج شده ودر برابر هر چه از آن برگيرند مورد محاسبه واقع خواهند شد .
اين عبارت حضرت براي تذكّر به انسانهاست كه اگر از دنيا چيزى برمىگيرند ، از آن قصد آخرت كنند ، به طريقي كه برايشان در دنياي ديگر مفيد واقع شود ، از أموري كه صرفا به درد دنيا مىخورد به دو دليل نفرت داشته باشند .
الف : لزوم جدا شدن انسان از مالي كه ذخيرة كرده وخواه ناخواه روزى از دنيا اخراج مىشود .
ب : در آخرت براي مال اندوختهء خود بايد حساب پس دهد .
حساب آخرت از ديدگاه أهل ديانت وشريعت بسيار روشن است . آنها مىگويند خداوند قدرت دارد كه به حساب مردم در يك لحظه برسد ، زيرا خدا را هيچ گفتارى از توجّه به گفتار ديگر باز نمىدارد ولذا به خداوند سريع الحساب گفتهاند .
امّا فلاسفه وحكما براي حساب خداوند در آخرت ، معناى دقيقترى را در نظر گرفتهاند كه توضيح آن نياز به مقدماتى دارد . وبه ترتيب زير :
1 - زياد انجام دادن يك عمل وتكرار آن ، موجب پديد آمدن ملكات وحالاتى در نفس انساني مىشود ، با بررسى كامل ودقّت لازم در رفتار انسانها مىتوان اين حقيقت را درك كرد . بنا بر اين ، اگر شخصي بر عملي از اعمال بيشتر مواظبت كند وآن را انجام دهد ، اثر اين حالت نفساني ، در انسان قويتر بوده وفراوانتر ظاهر مىشود .
2 - با فرض اين كه انجام هر عملي سبب ايجاد حالتي خاص در نفس
شرح نهج البلاغة ( فارسي ) — صفحة 344
مساهمون: ابن ميثم البحراني
ص٣٤٤