بازداشت چه چيز بود ؟ . با اين توضيح ابن أبي الحديد ضمير مفعولى از جمله « عدا » حذف شده است ، البتّه حذف ضمير مفعولى فراوان صورت مىگيرد . چنان كه در فرمودهء حق تعالى :
وَسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ
« 2 » ضمير از أرسلنا كه در أصل أرسلناه بوده افتاده است .
قطب الدّين راوندى براي اين فرموده حضرت دو معناى زير را بيان كرده است : 1 - چه چيز تو را بازداشت از آنچه در مورد بيعت از خود ، پيش از اين حالت آشكار نمودى ؟
2 - چه چيز تو را واداشت به تغيير ارادهاى كه براي انسانها پيش مىآيد .
توجّه به معنى دوّم مىفهماند كه مفعول دوّم فعل « عدا » كه محتواى سخن بر آن دلالت دارد حذف شده است . مفهوم عبارت با اين فرض چنين خواهد بود : چه چيز تو را از آنچه تصميم داشتى بركنار كرده ، سرگرمت ساخت ، واز اين كه برايت يارى كردن ما روشن بود ، بازت داشت .
ابن أبي الحديد بر قطب الدين اعتراض كرده واظهار داشته است ، كه توجيه دوّم قطب الدّين نسبت به معنى اوّلى كه آورده . هيچ گونه برترى ندارد ، جز مفعول محذوفى كه آن هم نادرست وفاسد است . توضيح مطلب اين كه قطب الدّين فعل « عدا » را در هر دو توجيه به يك معنى « بازداشتن » گرفته وجملهء « ممّا كان بدا منك » را در هر دو معنا يكسان تفسير كرده است با اين وصف تفاوتى ميان دو توجيه باقي نمىماند . اضافهء فاسدى كه در تفسير قطب الدّين به نظر مىرسد اين است كه أو مىپندارد فعل « عدا » متعدّى به دو مفعول است با اين كه تمام علماى نحو اين پندار را نادرست مىدانند .
به نظر شارح اشكال ابن أبي الحديد بيشتر به معناى اوّلى كه قطب الدّين راوندى نقل كرده مربوط است ، تا معناى دوّم به دليل اين كه « ما عدا » به معناى
هامش
( 2 ) زخرف ( 43 ) آية ( 45 ) : از فرستادگان پيش از خود بپرس .