نوع دوم : دلالت استعمالى تصوّرى با منشأيت عرف لغوى عام :
تأثيرگذارى عرف عامّ اهل لغت در مدلول تصوّرى لفظ به يكى از سه طريق انجام مىگيرد :
* طريق اوّل : انصراف : در آنجا كه لفظى در معنايى غير از موضوع له بهگونهاى به كار رود كه ميان لفظ و معنا در ذهن اهل زبان انسى حاصل گردد كه از لفظ بدون نياز به قرينه به معنا منتقل شوند ، در اين صورت ، بين لفظ و معنا رابطهاى غير وضعى حاصل مىشود كه از آن به « انصراف » يا « انصراف عرفى » تعبير مىشود ، و منشأ آن انس ذهني لدى العُرف اللغويّ العامّ است . اين انس ذهنى ، ممكن است به سبب عامل كمى تحقق يابد كه همان « كثرت استعمال » است ، و ممكن است به سبب عامل كيفى تحقق يابد يعنى « اقتران لفظ با معنا در شرايطى خاص و استثنايى » شكل بگيرد كه موجب انس ذهنى ميان لفظ و معنا بشود ؛ نظير دلالت لفظ أَهْل الْكِتَاب « 1 » در قرآن كريم بر « خصوص اتباع اديان آسمانى يهوديت و مسيحيت » ، و يا دلالت لفظ الأُمِّيِّينَ « 2 » يا « امّى » بر « خصوص اعراب جاهلى جزيرهء العرب » « 3 » .
انصراف چند نوع است :
1 ) انصراف لفظ موضوع براى معناى كلى در مصداق معين ؛ نظير انصراف كلماتى همچون : « رسول » نزد مسلمين در وجود مقدّس رسول خاتم ، محمّد مصطفى ( ص ) و « امير المؤمنين » در وجود مقدّس على بن ابىطالب ( ع ) و « صديقهء كبرى » در وجود مقدّس فاطمهء زهرا ( س ) و امثال آنها ؛
2 ) انصراف لفظ موضوع براى معناى عام در حصهاى خاص از آن عام : نظير مثالهاى اهل الكتاب و . . . كه در بالا ذكر شد ، يا انصراف لفظ عالم يا « فقيه » يا « آيهء الله » در خصوص مجتهد واجد ملكهء استنباط احكام شرعى در عرف پيروان مذهب اهل بيت ( ع ) ؛
هامش
( 1 ) . سورههاى بقره : 105 ، 109 ، آل عمران : 63 ، 64 ، 68 ، 69 و . . .
( 2 ) . سورههاى آل عمران : 20 ، 65 ، و جمعه : 2 .
( 3 ) . دربار انصراف ، در آينده به مناسبت « اطلاق و تقييد » توضيح بيشترى خواهيم داد . .