در دوران جنگهاى صليبى آنان را محافظت مىكرد و كار دفاع را آسان و ميسر مىگردانيد و هم در دوران حملهء بنيان كن و ويرانگر مغولان مؤثر واقع شد ؛ به طورى كه اين قوم شكستناپذير پس از رسيدن به سرزمين شام و مصر متوقف و متحمل شكست گرديد ؛ و يكى از عمده علل اين توقف وجود بناها و استحكامات نظامى بوده است « 1 » .
امّا دربارهء دوران عثمانى و مقابلهء صليبيها با نيروهاى عظيم اين امپراتورى بايد گفت كه ضعف اروپائيان در برابر حملههاى زمينى عثمانى ، به ويژه بسته شدن راه تجارى قسطنطنيه پس از تصرف آن به وسيلهء سلطان محمّد فاتح ، آنان را به انديشهء تشكيل ناوگانهاى بازرگانى و نظامى در درياها فرو برد و همان بود كه شرق و غرب عالم بر روى آنان گشوده شد و ثروتهايى عظيم و بى كران به سوى كشورهاى اروپايى سرازير گرديد .
با توّجه به آنچه گفته شد پيامد جنگهاى صليبى را ، در دوران جنگهاى دويست ساله و نيز دورهء عثمانيها ، به صورت زير مىتوان فهرست كرد :
1 - اتّحاد ملّتهاى اروپايى بر ضد مسلمانان .
2 - گشوده شدن پاى اروپائيان در ميان ملل اسلامى .
3 - كشته شدن شمارى بسيار از مردم مسيحى و مسلمان .
4 - سقوط امپراتورى بيزانس .
5 - نفوذ مسلمانان در اروپا .
6 - تغيير نظام اقتصادى اروپا .
7 - پيدايش تحول علمى - فرهنگى در اروپا و فراهم شدن زمينههاى رنسانس در اين قاره .
8 - ويران شدن و از رونق افتادن بنادر سواحل شرقى مديترانه « 2 » .
9 - كشف مناطق و راههاى جديد در جهان به وسيلهء اروپائيان .
10 - سلطهء انحصارى ملل اروپايى بر درياها .
هامش
( 1 ) . جنگهاى صليبى ، رحيم زادهء صفوى ، نشر دفتر آسياى وسطى ، تهران ، 1334 ، ج 3 ، ص 195 - 196 .
( 2 ) . يكى از دلايل اين ويرانى ترس مسلمانان از تصرف دوبارهء بنادر به دست صليبيها و استفادهء از آنها به عنوان پايگاه نظامى بود . براى نمونه از عكا ياد مىكنيم كه « سلطان ( ملك اشرف خليل ) به مجردى كه همهء شهر در اختيارش آمد ، به شيوهء ديرين كمر به انهدام آن بست . سلطان بر آن بود كه كارى كند كه اين شهر از اين پس نوك تجاوز مسيحيان به سرزمين شام نباشد » . ( تاريخ جنگهاى صليبى ، ج 3 ، ص 501 ) .