خونريزى عادت كرده بودند كه در اشاعت مذهب خود و تباهى ملل غير مسيحى همان قساوت و جور را بروز مىدادند كه ابتدا براى كفّار و بت پرستان مقرر شده بود . در مقابل يك تقصير مختصر و كوچك شديدترين عقوبات را روامى داشتند .
فاجعهء قتل عام يهود و « آلبيجوها » و قتل عام عيسويان فرقهء مردوده و تمام خون ريزى وحشيانهاى كه در اين مدت طولانى جريان داشت ، نتيجهء جور و تعصب شديد مذهبى بود كه جنگ صليبى آن را اشاعت داد « 1 » .
از نگاه گوستا ولوبون ، جنگهاى صليبى به ناهنجارىهاى اخلاقى و دينى در جهان دامن زده است . او مىنويسد :
از جمله نتايج مذمومهء جنگهاى صليبى يكى اين است كه تا چندين قرن يك رشته بى انصافى و عداوت و كينهء خيلى شديد مذهبى در دنيا پديد آورد و پايهء قساوت و بى رحمى و خون خوارى را به جايى رسانيد كه در غير از مذهب يهود نظير آن را بين اهل هيچ مذهبى نمىتوان پيدا كرد . راست است كه قبل از جنگ صليبى هم بازار بىرحمى و بىانصافى مذهبى رواج زيادى داشت ، ولى منتهى به سفاكى و خون ريزى نشده بود . ليكن در جريان جنگهاى مزبور جور و اعتساف ( ستم ) مذهبى حقيقتاً به درجهء جنون رسيده و در طول مدت اين دويست سال عمليات بى رحمانه و در زندگى آميخته به جنون ، خلف عهد و نقض قسم صليبيان ، مسلمانان را از نصارا و ديانت آنان به كلّى متنفّر ساخت . پس همين جنگها سبب گرديد كه بين مشرق و مغرب زمين فواصل ضخيمهاى ايجاد گردد كه آثار آن تا كنون باقى مىباشد « 2 » .
علاوه بر جنبههاى عمومى تأثير جنگهاى صليبى ، پيامد اين جنگها در ابعاد اقتصادى ، سياسى ، اجتماعى و فرهنگى نيز از سوى مورّخان مورد تحليل و بررسى قرار گرفته است .
آلبرماله و ژول ايزاك پيامد مستقيم جنگهاى صليبى را گسترش بازرگانى مشرق و مغرب و پيامد غير مستقيم آن را رواج تجمل پرستى و تمدّن در مغرب زمين ارزيابى كرده و نوشتهاند كه اين جنگها بر مراودهء بازرگانى ميان سرزمينهاى مغرب و مشرق افزود . حمل جنگجويان
هامش
( 1 ) . تمدن اسلام و عرب ، ص 421 - 422 .
( 2 ) . همان ، ص 421 .