صليبى از راه دريا ، دريا نوردان شهرهاى مارسى ، ژن و پيزو به ويژه مردم ونيز را ثروتمند گردانيد . تا هنگامى كه بندرهاى شام در دست مسيحيان بود بازرگانان فرانسه و ايتاليا براى خريد كالاهاى مشرق زمين پيوسته به آنجا رهسپار مىگشتند « 1 » .
از ديدگاه اين دو مورّخ ، اين جنگها پيامدهاى غير مستقيمى نيز داشت و آن بسط تجمّل و تمدن در مغرب زمين بود ؛ زيرا در آن روزگار نواحى مشرق زمين - مسكن اعراب و نژاد يونانى - از لحاظ پيشرفت و مدنيّت بر مغرب زمين - برترى داشت ؛ به طورى كه جنگجويان صليبى پس از مشاهدهء آثار تجمّل شيفته گرديدند و استفاده از فرش ، آينه ، لوازم خانگى زيبا ، سلاحهاى ظريف ، پارچههاى فاخر ابريشمى ، حرير ، پرنيان و مخمل در ميان آنها رواج همگانى يافت « 2 » .
اما مهمترين نتيجهء اجتماعى جنگهاى صليبى از ديدگاه اين دو نويسنده كاسته شدن از قدرت اربابان املاك و زمين داران اروپا بود . چرا كه شمار زيادى از آنها در خلال جنگهاى صليبى مردند و كسانى هم كه زنده ماندند ، به دام فقر و تهيدستى در افتادند . جنگجويان مسيحى بايد از خودشان خرج مىكردند و براى تأمين هزينههاى جنگ و نقدينه لازم چارهاى به جز فروش يا گرو گذاشتن املاكشان نداشتند . آنها كه به اميد ثروتمند شدن به ميدانهاى جنگ مىرفتند ، بادست خالى باز مىگشتند و چارهاى جز فروش و رهن دوبارهء املاك نداشتند « 3 » .
به باور آن دو ، جنگ صليبى ، بيش از همه موجب بسط نفوذ سياسى و تجارى فرانسه در مشرق زمين گرديد ؛ با نفوذى كه دامنهاش به روزگار ما نيز كشيده شده است ، آنان در اين باره مىنويسند :
به قدرى فرانسوى به مشرق زمين آمد كه هنوز هم ملل مشرق كلّيهء مردم مغرب را فرنگى مىخوانند كه مأخوذ از كلمهء فرانك مىباشد . زبان فرانسه در شام ، قبرس ، ارمنستان و مُرّه [ ؟ ] متداول شد و حتّى امروز هم در شام ، با وجود مجاهدات ساير ملل از انگليسى ، آلمانى ،
هامش
( 1 ) . تاريخ قرون وسطى ، ج 4 ، ص 238 .
( 2 ) . همان .
( 3 ) . همان ، ص 239 .