37 فتنهء افغان و آشفتگىهاى ايران در اشعار ميرزا زكى مشهدى
درآمد بحث
ميرزا زكى متخلص به « نديم » ( م 1163 ) يكى از شعراى دربار عصر صفوى و دورهء نادرى است كه از وى كلياتى شامل قصائد ، غزليات و چند مثنوى برجاىمانده است . آذر بيگدلى در شرح حال وى چنين آورده است : نديم ، اسم شريفش ميرزا زكى از اهل مشهد مقدس رضوى ، و در اصفهان نشؤ و نما يافته ، بسيار خوش صحبت بوده ، در عهد دولت شاه سلطان حسين صفوى شرفاندوز خدمت محمد زمان خان بيگدلى سپهسالار خراسان عم فقير و محمد قلى خان بيگدلى وزير اعظم ديوان اعلى ، خالوى فقير بود ، و در زمان نادر شاه به شرف منادمت آن سلطان عظيم الشأن مشرّف و در آخر وقتى كه بغداد مضرب خيام ظفر فرجام نادرى بود ، از خدمت استعفا كرده و به مجاورت آستانهء رفيعه غرويه مفتخر [ گرديد ] . « 1 »
شرح بيشترى از چگونگى زندگى وى ، در ضمن شناساندن ديوان او در فهرست مجلس شورا چنين آمده است : نديم تخلص ميرزا زكى مشهدى است كه در فتنهء افغان در اصفهان بوده و در عهد شاه سلطان حسين صفوى در خدمت محمد زمان خان سپهسالار خراسان و محمد قلى وزير اعظم ديوان اعلى بوده و به مقام منادمت نادر شاه افشار رسيده و به سال 1163 وفات يافته است . از ديوان وى كه مشحون به مدايح اهل بيت عليهم السلام مىباشد ، به دست مىآيد كه پس از فتنهء افغان و حمله آنان به اصفهان ، از آنجا فرار كرده ، به نجف اشرف پناه برده و به سال 1137 مثنوى درّ نجف را برابر مخزن الاسرار در يك هزار و پانصد بيت در آن آستان انشا نموده و در اين كتاب داستان حملهء افاغنه و كارهايى كه در اصفهان كردهاند ، نگارش يافته . . . پس از چند سال به ايران برگشته و پس از برگشتن ، آرزو كرده است كه دوباره با اهل و عيال و اولاد به آستان مقدس مرتضوى مشرف گردد و در اين
هامش
( 1 ) . آذر بيگدلى ، آتشكدهء آذر ( با مقدمهء : سيد جعفر شهيدى ) تهران ، 1337 ص 421 و نك : محمود ميرزا قاجار ، سفينة المحمود ( تبريز 1346 ) صص 600 - 601