16 حيات فرهنگى و سياسى ايران در قرن دوازدهم هجرى
در آمد
امل الآمل يكى از كتابهاى استوارى است كه دربارهء شرح حال عالمان شيعه نوشته شده است . مؤلف آن ، فاضل و محدث و فقيه بزرگ شيعه ، محمد بن حسن ، معروف به شيخ حر عاملى ( رمضان 1104 ) مدوّن اثر پرارج وسائل الشيعة و آثار ديگر است . « 1 » كار شرححالنگارى علماى شيعه از پس از معالم العلماء ابن شهرآشوب و فهرست منتجب الدين ، جز در حد علم رجال ، گرفتار ركود شده بود ، تا آن كه شيخ حر با حوصله و تلاش خود طى چندين سال اين اثر استوار را پديد آورد . او در مقدمهء كتاب خود ، به تصميمش براى نوشتن شرح حال علماى جبل عامل و ديگر عالمان دورهء اخير اشاره كرده است . وى نام اثر خود را امل الآمل فى علماء جبل عامل ، يا تذكرة المتبحرين فى علماء المتأخرين گذاشته و گفته كه نام اول مىتواند براى پارهء نخست كتاب ، و نام دوم براى پارهء دوم آن باشد ؛ چنان كه هر دو نام مىتواند براى تمامى كتاب نيز باشد . ( ص 3 ) . وى در مقدمهء هفتم كتاب ، انگيزهء تقدم شرح حال علماى جبل عامل را حبّ وطن دانسته و از اهميت نقش اين منطقه در تاريخ تشيع سخن گفته است ( 12 ، 13 ) . عالمان شيعه اين ديار به اندازهاى فراوان بودهاند كه تنها در يك تشييع جنازه ، در يكى از روستاهاى جبل عامل ، در عصر شهيد ، هفتاد مجتهد حضور داشتهاند ( 15 ) . او علاوه بر شرح حال عالمان ، از مؤلفات آنان هم سخن گفته ، كه با توجه به تخصص شيخ حر ، از دقت برخوردار است . « 2 »
با توجه به اهميت كتاب امل الآمل در گشودن باب جديدى در شرححالنويسى عالمان شيعه ، نوشتههاى ديگرى به عنوان منتخب ، تعليقه ، تتميم ، تكمله ، ذيل و جز آن بر آن كتاب نوشته شده است . فهرستى از اين آثار در مصفى المقال آمده است :
هامش
( 1 ) . دربارهء او نك : مقدمهء كتاب وسائل الشيعة ، تحقيق مؤسسهء اهل البيت ، صص 73 - 90
( 2 ) . امل الامل به كوشش استاد سيد احمد اشكورى حسينى در سال 1385 قمرى در نجف به چاپ رسيده است .