و موسيقى بود كه دو مجلد آن به همّت مدرسهء ولى عصر - عجّل الله تعالى فرجه الشريف - و يك مجلّد آن توسط انتشارات دفتر تبليغات اسلامى ، در اختيار عموم گذاشته شده و دائرة المعارف جامعى از مباحثى است كه در اين باره صورت گرفته است . وجود اين منبع بسيار باارزش ، سبب شد تا نويسندهء اين سطور ، در اين انديشه افتد تا بر اساس آنچه در آنجا آمده ، و آگاهىهاى پراكندهء ديگر نوشتار زير را دربارهء تاريخ بحث و گفتگوى فقها از غنا در دورهء صفوى فراهم كند .
بحث از غنا در دورهء صفوى
در كنار بحثهاى گستردهاى كه در دورهء صفوى در باب نماز جمعه صورت گرفت ، و در دايرهاى محدودتر ، دربارهء مصرف توتون و تنباكو ، يكى ديگر از مباحث جنجالى دورهء صفوى در ميان علما ، بحث از حكم غنا در فقه اسلامى بوده است . برخى چنين گفتهاند كه نخستين بار اين مسئله را ملا محمد باقر خراسانى معروف به محقق سبزوارى ( م 1090 ) در يك رسالهء مستقل مطرح كرده است . « 1 » احمد تونى ( م 1083 ) - كه چند سالى پيش از محقق در گذشته - برادر فاضل تونى ( م 1071 ) معاصر ديگر محقق سبزوارى ، رسالهاى مستقل در باب مسألهء غنا داشته كه متن آن بر جاى نمانده است . در اين كه كدام يك از اين دو رساله مقدم بر ديگرى بوده است ، نمىتوان سخن گفت ؛ تنها مىتوان گفت ، با توجه به درگيرى برادرش فاضل تونى - و نيز امين فرزند احمد با محقق سبزوارى بر سر نماز جمعه - احتمال آن مىرود كه تونى پس از آن كه محقق سبزوارى مطالبى در اين باره ، در كفاية الاحكام يا رسالهاى ديگر داشته ، آن رساله را نوشته باشد .
آنچه را كه سبزوارى در كتاب كفايه در اين باره مطرح كرده و شبيه آن را فيض كاشانى در برخى از آثارش آورده و پيش و پس از آن ، شمارى از عالمان عارف مسلك مطرح كردهاند ، - و البته پيش از آن در فقه شيعه سابقه نداشته - آن است كه حكم حرمت را روى مطلق غنا نبرده و به همين دليل با مباح يا مستحب دانستن خواندن قرآن با آواز - بر اساس حديث من لم يتغنّ بالقرآن فليس منّا - غناى حرام را روى آوازى مىبرد كه در زمان صدور احاديث حرمت ، اختصاص به مجالس لهو و لعب داشته و كنيزكان در آن مجالس به آوازه خوانى همراه با آلات موسيقى مىپرداختهاند .
البته آگاهيم كه پيش از آن ، اختلاف نظر اجمالى دربارهء خواندن اشعار مرثيهء امام حسين عليه السلام به غنا و آواز ، « 2 » سر دادن آواز براى حركت شتران يا به اصطلاح حداء ؛ و همچنين
هامش
( 1 ) . مختارى ، رضا و . . . ، ميراث فقهى ، غنا و موسيقى ، ج 1 ، مقدمه ، صص چهل و چهار .
( 2 ) . بنگريد : كركى ، محقق ، جامع المقاصد ، ج 4 ، ص 23 . گويا اين نخستين بارى است كه بحث از مرثيه