( 10 ) صائب تبريزى و مشروعيت سلطنت صفوى
خدايا شاه ما را صحت كامل كرامت كن * به غير از « درد دين » از دردها او را حمايت كن
در ميان انواع و اقسام منابعى كه به نحوى مىتوان در دريافت انديشه سياسى يك دوره از آنها بهره گرفت ، بايد به شعر سياسى توجه كامل داشت . طبيعى است كه اين دريافت مىبايد با توجه به جايگاه شعر در بازگو كردن انديشههاى عامه باشد . شعر سياسى دورهء صفوى چندان گسترده نيست ؛ آن مقدار نيز كه وجود دارد ، همانند ساير منابع سياسى اين دوره ، كمتر مورد توجه قرار گرفته است . يك نمونهء مهم آن مكافاتنامه است كه آن را در همين مجموعه چاپ كردهايم . در اينجا مرورى كوتاه بر اشعار سياسى صائب تبريزى داريم و در نوشتار بعدى اشعار عبدى بيك شيرازى را مرور خواهيم كرد .
* * * ميرزا محمد على پسر ميرزا عبد الرحيم ، مشهور به صائب ، در اصل تبريزى است ، اما وى در اصفهان رشد يافت و همانجا مدفون شد . شرح حال تفصيلى وى را استاد گلچين معانى در مقدمه فرهنگ اشعار صائب و نيز در كاروان هند آورده است . صائب فرزند يكى از تاجران تبريزى بود كه به همراه پدرش به اصفهان آمد . چند سالى را به عهد جوانى در هند گذراند ؛ پس از آن به اصفهان آمده و در آنجا رحل اقامت افكند . وى در شعر مقام و منزلتى بزرگ يافت و عنوان مشهورترين غزلسراى دورهء صفوى و بنيانگذارى مكتبى نوين را به خود اختصاص داد . وى در سن نود سالگى ، به سال 1087 در اصفهان درگذشت و در تكيه درويش صالح كه معتقدش بود ، مدفون شد . « 1 »
صائب غزلسراست و كمتر به شعر سياسى يا حماسى و امثال اينها توجه دارد . با اين حال ، در طول زندگى خويش ، در برخورد با سلاطين متعدد ، اشعارى در مدح و مرثيه آنان سروده است . وى در اين اشعار به تمجيد از شخصيت آنان پرداخته و بخش مهمى از اشعار خويش را به تمجيدات بىپايه ، بر پايه استعارات و تشبيهات تخيلى بنا كرده است . با وجود
هامش
( 1 ) . گلچين معانى ، كاروان هند ، ج 2 ، ص 704 طبق شعرى كه ملا رفيع قزوينى در مرگ صائب سروده ، درگذشت وى ، به سال 1088 آمده است : ملا رفيع قزوينى ، ديوان ، ص 598