شريف ، نادرى هست كه كتاب حديث و فقه و ادعيه و اعمال متعددش از فارسى و عربى و تركى الحال نبوده باشد . »
همهء اين توضيحات براى آن بود كه اگر دعايى يا زيارتى در خصوص اين روز نيامده ، معنايش اين نيست كه در كتب دعايى شيعه نبوده است . از نبودن آنها « لازم نمىآيد كه در واقع در كتابهاى حديث اماميه و مؤلفات شيعه البته آنها اصلا نبوده باشد و لهذا به تدريج به تقريب سياحت و عالمگردى چهل سالهء خودش اين فقير حقير در هر ولايتى خود بسيارى از كتب شيعه ديده و به دست اين بىبضاعت افتاده و بر احاديث و ادعيه و اعمال و مسائل و مطالب چندى مطلع گرديده كه در كتابهاى متداوله الحال آنها اصلا ( ص 88 ) يافت نمىشود و ديگران بر عشر عشير از آن تا الحال واقف نگرديدهاند و گاه باشد كه ديگرى نيز كه به اين فكر مىافتاده باشد و به اين نوع و يا بيش از اين فقير نيز سعى و جد و اجتهاد و اهتمام نمايد بر اينها و بر مانند اينهايى كه اين فقير كثير التقصير خودش مطلع گشته بلكه بر زياده بر آن نيز واقف مىگرديده باشد ؛ چنانچه جمعى از مشايخ ما نيز كه بر اين طريقه اقدام نمودهاند ، فيضها بردهاند چه بخل در مبدأ فياض نمىباشد و در فيض رحمت خدا بر روى شيعيان به بركت حضرت صاحب الزمان - عليه صلوات الملك المنان - ان شاء الله بسته نشده و نمىشود . و احدى را به خيال نرسد كه آنچه را كه اين فقير حقير ادعا نموده بود كه اين قدر قليلى كه از كتب شيعه در ميان اهل ايمان در ايران الحال يافت مىشود اين نيز به بركت ظهور دولت سلاطين جنّت قرين صفويه - انار الله برهانهم - شده ، اين خود به رويه متعارف مردم روزگار محض مزاجگويى و مجرّد خوش آمد و زمانهسازى بوده چه بر ارباب بصيرت و ارباب معرفت اين معنا خود از ملاحظهء تواريخ و مراجعهء كتب معتبره فارسى و عربى نيز به غايت معلوم بلكه بر صاحب هوش دست به دست از پيشينيان و سلسلههاى خودشان البته اين معنا را شنيده و مفهوم ديگران نيز گرديده خواهد بود كه در اول زمان ظهور دولت نواب مبرور مغفور شاه اسماعيل ماضى صفوى - انار الله برهانه - در ولايت آذربايجان كه پايتخش بلكه شيعهخانه نيز شده بود ، چه جاى شهرهاى ديگر ولايت ايران ، كتاب كارآمدنى در مذهب شيعه نه در اصول و نه در فروع يافت نمىشده نه به زبان عربى و نه به لغت فارسى و نه به تركى . « 1 » تا آن كه به جد و اهتمام آن پادشاه دين پناه و فرزند ارجمند سعادتمندش شاه طهماسب صفوى - انار الله برهانه - رفته رفته دين حق پيش رفته و
هامش
( 1 ) . روملو در احسن التواريخ ( تصحيح نوايى ، ص 86 ) نوشته است : در آن اوان ، مردم از مسائل مذهب حق جعفرى و قواعد و قوانين ملت ائمهء اثناعشرى اطلاعى نداشتند ؛ زيرا از كتب فقه اماميه چيزى در ميان نبود . و جلد اول از كتاب قواعد اسلام كه از جمله تصانيف سلطان العلماء المتبحرين شيخ جمال الدين مطهر حلى است كه شريعت پناه قاضى نصر الله زيتونى داشت ، از روى آن تعليم و تعلم مسائل دينى مىنمودند . روملو مىبايست اين مطلب را از جهانگشاى خاقان ( ص 149 - 150 تصحيح الله دتا مضطر ، پاكستان ، مركز تحقيقات فارسى ايران و پاكستان ، 1364 ) گرفته باشد .