12 - رسالهء شهيد ثانى
چنان كه كه گذشت ، به گفتهء برخى ، زين الدين عاملى معروف به شهيد ثانى ( شهيد در 965 ) اولين كسى است كه قائل به وجوب عينى نماز جمعه شده است . شيخ يوسف بحرانى كه معتقد به وجوب عينى نماز جمعه در دورهء غيبت است ، شهيد را نخستين كسى مىداند كه اين مسئله را كه در يك دورهء طولانى مندرس و كهنه شده بوده ، تازه كرده است . « 1 » آقا جمال خوانسارى ( م 1122 ) نيز با ديد منفى و با اشاره به اين كه قول به وجوب عينى حتى به عنوان يك قول شاذ در كتابهاى فقهى شيعه نيامده است ، مىنويسد : فقها « قول به وجوب عينى [ را ] اصلا نقل نكردهاند از احدى ؛ در عرض ششصد ، هفتصد سال بعد از زمان حضور ائمه عليهم السلام ؛ تا آن كه در زمان شيخ زين الدين - رحمه الله - كه از متأخرين است و از زمان او تا اين زمان ، صد و كسرى باشد ، اين قول احداث شده و به بعضى نسبت دادهاند . « 2 » در اينجا مرورى بر رسالهء شهيدى ثانى خواهيم داشت . « 3 »
او در آغاز ، بىتوجهى به اقامهء جمعه را مورد نكوهش قرار داده و با اشاره به كار تحقيقى خود در اين زمينه ، اظهار مىدارد كه روى سخنش با كسانى است كه زنجير تقليد از اسلاف را از گردن برداشته و آمادگى شنيدن حقايق را دارند . « 4 » وى نخست اقوال مختلف در مورد وجوب و حرمت اقامهء جمعه در عصر غيبت را برشمرده ، سپس اعتقاد خويش را داير بر وجوب مطلق آن بيان كرده ، براى اثبات آن دلايلى را ارائه مىدهد :
دليل اول : ابتدا به آيات قرآن استناد جسته و در ابعاد مختلف آن ، به تفصيل به بحث و بررسى پرداخته و اشكالات محتمل در اين زمينه را پاسخ مىدهد و در نهايت به اين نتيجه مىرسد كه صيغهء امر در آيه ، بر وجوب عينى به طور مطلق دلالت مىكند مگر آنكه شرطى براى آن اثبات شود ؛ وى سپس شرط مذكور از طرف فقها را مورد بحث قرار مىدهد كه ما نظر او را در اين باره بيان خواهيم كرد .
دليل دوم : سپس توجه خود را به روايات وارده دربارهء مسئله معطوف داشته و تعدادى از آنها را ذكر مىكند و در ادامه پس از اشاره به اينكه نيازى به ارائهء همهء روايات مربوطه
هامش
داخلة فى شرح القواعد على ما صرّح نفسه فى بحث صلاة الجمعة » .
( 1 ) . بحرانى ، الحدائق الناضرة ، ج 9 ، ص 385
( 2 ) . خوانسارى ، آقا جمال ، رسائل ، ص 513
( 3 ) . متن مورد استفاده ما نسخهء خطى اين رساله در مجموعهء شماره 1777 از كتابخانهء آية الله مرعشى است ؛ اين رساله در مجموعهء مذكور از برگ 39 شروع شده و در برگ 58 پايان مىيابد .
( 4 ) . بعدها شيخ حسين بن عبد الصمد نيز كه سخت تحت تأثير استادش شهيد ثانى بود . اين مطلب را در آغاز رسالهء نماز جمعهء خودش آورد . مرعشى ، ش 11112